Enn um AMO (en mutn)

Hr m lesa um mu sem ritstjri hungurdiska hefur af gangi amo-vsisins svonefnda. Ekki hefur hann neitt srstakt mti vsinum sjlfum - .

Pistillinn lur nokku fyrir a a vera eins konar vihengi vi fyrri amo-pistil, ann fr 10. ma 2016 - kannski rtt a lesendur kynni hann sr fyrst muni eir ekki eftir honum - sj vihengi hr a nean.

gamla pistlinum voru sndar myndir sem byggar voru hrgildum amo-vsisins. netinu er hins vegar algengast a sj myndir af rinni eftir a hnattrn hlnun hefur veri numin brott r henni. a er reyndar arfi a nota oralagi hnattrn hlnun essu sambandi heldur tti e.t.v. a segja a s ttur raarinnar sem hefur fylgni vi rtali (tmans rs) s numinn brott. - En essi ttur er mjg str mia vi almennan breytileika vsitlunnar eins og vi munum komast a hr a nean.

fyrra pistli var hri amo-vsirinn borinn saman vi rsmealhita Stykkishlmi, bi einstk r sem og tu ra mealtl. Fylgni essara raa var nokkur - en v haldi fram a hluti hennar stafai af sameiginlegri leitni eirra vi tmans rs.

Vi skulum n lta leitnilausu rairnar - fyrst rsgildin.

w-blogg-amo_a

Lrtti sinn snir leitnilausaamo-vsinn, en s lrtti hita sama rs Stykkishlmi. Fylgnin er a vsu marktk (fylgnistuull 0,28), en svo ltil a segja m a staa amo-vsisins skri nnast ekki neitt af breytileika Stykkishlmshitans. Amo-vsirinn er t.d. hstur ri 1878, en a r er nean meallags leitnilausa Stykkishlmshitans. - En gur vilji sr samt eitthva samband - enda er sland innan hins (ljsa) skilgreiningarsvis amo-vsisins.

Ef vi tkum mrg r saman batnar sambandi talsvert - verur umruvert. a sst einna best me v a setja 10-rakejur raanna tveggja smu mynd.

w-blogg-amo_b

Bli ferillinn (vinstri kvari) snir amo-vsinn, en s raui (hgri kvari) rsmealhitann Stykkishlmi (athuga a hr er um leitnilausa hitann a ra). Ritstjri hungurdiska hefur reynt a fella kvaranasaman annig a spnnin lti svipa t fyrir ba ferla.

eir sna bir tuttugustuldarhlskeiimikla sem og hlindin upphafi 21. aldar. En 19. ld er samrmi harla lti (ekkert reyndar), auk ess er nokkur smatriamunur ferlunum - s leita. Til dmis klnar nokku Stykkishlmi miju hlskeiinu gamla - en amo-vsirinn fellur ekki neitt. Amo-vsirinn fer hins vegar a leita upp vi undan Stykkishlmshitanum lok kuldaskeisins sasta. Stykkishlmshitinn tekur vi sr aeins undan amo-vsinum upphafi hlskeisins gamla - en s tlkun gti veri afleiing af v hvernig myndin er ger.

Vi vitum a hlskei var hr landi um og fyrir mija 19. ld (utan vi essa mynd, amo-vsirinn nr aeins aftur til 1856) - a kemur srlega vel fram leitnilausa hitanum. Hvernig skyldi amo-vsirinn hafa veri ? Hafi hann veri hr spillist taktur vsisins mjg - en hafi hann aftur mti stai lgt verur samband hans vi 10-rakeju rsmealhita Stykkishlmi enn verra en a sem vi sjum essari mynd.

a er furulegt (og skyggilegt) til ess a hugsa a myndir eins og s hr a ofan su blkalt notaar til ess a fullyra eitthva um framtina. Er raun og veru hgt a segja t fr essari mynd a amo-vsirinn sveiflist reglubundi milli h- og lggilda 50 til 70 ra fresti? Er hgt a fullyra a nsta lgmark veri jafnlangt fr v sasta og tminn er milli lgmarkanna essari mynd og ar a auki a a veri jafnstrt?

Hvernig skpunum er hgt a fullyra um run hitafars Stykkishlmi grundvelli hugsanlegra breytinga amo-vsinum egar vi sjum svart hvtu a Stykkishlmshitinn vissi nkvmlega ekki neitt um meint amo-hmark 19. ld? Hr er oralagi meint hmark nota vegna ess a sjvarhitamlingar 19. ld eru srlega vissar (en eim byggir amo-vsirinn). a er alveg hugsanlegt a ntjndualdar amo-hmarki s hreinn og beinn skldskapur eirra sem vilja endilega sj riju reglubundnu sveifluna. Ritstjri hungurdiska vill reyndar ekkert um a fullyra - vel m vera a etta hmark s raunverulegt - og vi skulum tra v.

Myndin hr a ofan - (ea arar mta) eru sndar okkur til bta netinu. Me eim sningum fylgir oftast eitthva hjal um markleysi hnattrnnar hlnunar. Langoftast er a leitnilausa gerin sem valin er til sningar - hin almenna hlnun sst ekki henni - flestir sningarstjrar virast ekki gera sr grein fyrir brottnminu n stum ess. Vi skulum lta aftur hra vsinn okkur til heilsubtar.

w-blogg-amo_c

Hr eru 10-rakejur hra amo-vsisins og Stykkishlmshitans - samt reiknari leitni ess fyrrnefnda - hann hefur stigi um 0,4 stig tmabilinu. a er mta og hin almenna sveifluspnn hans. Lgskeii sasta tekur mta gildi og hskei 19.aldar. Leitnin jafnar - ea jafnvel yfirgnfir sveiflurnar. - Vi megum lka taka eftir v a fyrri tv amo-hlskeiin sem vi sjum myndinni stu hvert um sig um 30 r (lengd flatneskjunnar toppi eirra), a nverandi hefur ekki enn n 20 rum. Hvers vegna eru eir sem eru a halda fram reglubundnum sveiflum jafnframt a halda v fram a nverandi hskeii s loki - hvers vegna skyldi nverandi hskei vera eitthva styttra en hin fyrri? - a getur svosem vel veri a a veri a um a vitum vi einfaldlega ekki neitt - a gti lka ori enn lengra.

Tluleg leitni ea greining tveimur sveiflulgmrkum og 2 og hlfu hmarki geta aldrei ori grundvllur einhverra framtarspdma. Eli leitninnar og sveiflnanna- hvors ttar um sig - er misjafnt. Leitnina m e.t.v. skra me eim miklu breytingum sem ori hafa geislunareiginleikum lofthjpsins sem og breyttri landntingu - a er alla vega einhver vitleg elisfri a baki eim skringum. essar breytingar halda fram - lkur v eru yfirgnfandi - vi kunnum hins vegar varla full skil afleiingum eirra. Sveiflurnar sem myndirnar sna eru hins vegar skrar - en alveg raunverulegar samt. Langlklegast er a r su raun reglulegar en ekki reglubundnar - afleiing flkins samspils fjlmargra stritta.


Skrr tengdar essari bloggfrslu:

trs r Norurshafi

A undanfrnu hfum vi gefi gaum miklum kuldapolli sem haldi hefur sig nmunda vi norurskauti stran hluta jnmnaar. N bregur svo vi a hann sleppur r bri snu og virist tla a fara suur me vesturstrnd Grnlands nstu vikuna ea svo.

w-blogg290617a

Korti snir h 500 hPa-flatarins og ykktina kl.18 laugardag 1. jl, a mati evrpureiknimistvarinnar. Jafnharlnur eru heildregnar, en ykktin er snd lit. Hn mlir hita neri hluta verahvolfs. v meiri sem hn er v hlrra er lofti. Kuldapollurinn sst vel vi Vestur-Grnland - en hefur ekki enn n til helstu bygga Grnlandi.

N er a svo a trsir sem essar r shafinu eru ekki endilega sjaldsar egar heildina er liti, en samt sjaldsar hverjum einstkum sta sem fyrir eim verur. Ritstjri hungurdiska verur a jta a hann er ekki me tni kuldakasta sem essara Vestur-Grnlandi sjlfvirkt kvaraa hausnum og getur v lti sagt um a hversu venjulegt etta er. Evrpureiknimistin telur etta vera me mestu kuldum essum slum fyrrihluta jlmnaar - a tmabil sem eirra vimi nr yfir (20 r).

Til allrar hamingju verndar Grnlandsjkull okkur fyrir v versta - en vi sleppum samt ekki alveg. a m ra af kortinu hr a nean.

w-blogg290617b

Litirnir kortinu sna vik ykktar nstu tu daga (29. jn til 9. jl) fr meallagi ranna 1981 til 2010. Heildregnar lnur sna h 500 hPa-flatarins, en strikalnur mealykkt 10-daga spnni, 5370 til 5400 metra hr vi land. a er svosem ekkert httulega kalt, en samt um 80 metra undir meallagi vi Vestfiri. Slkt vik er miki - setjandi svip sinn veur tu daga - trlega meira einhverja dagana.

N samsvara 20 metrar nlgt einu stigi, -80 metrar segja a hiti neri hluta verahvolfs veri um 4 stigum undir meallagi essa tu daga. Vikin vera vntanlega (ea vonandi alla vega) minna jarneskum sveitum.

egar etta er rita er ekki gert r fyrir srlegum illvirum hr landi samfara svalanum - ritstjrinn er hlfhissa v - vonandi rtast r spr.

a m segja a gott s a losna vi kuldann r shafinu - og a vi verum ekki beinni braut hans - a tekur stund a ba hann til aftur.

A lokum ltum vi tgilda- og halavsa evrpureiknimistvarinnar fyrir hita sunnudagsins. g akka Bolla Plmasyni fyrir a galdra essa mynd fram r irum reiknimistvarinnar.

w-blogg290617c

Bir vsarnir mla hversu venjulegu veri er veri a sp. Blu svin sna tgildavsinn - dkkfjlublu svunum heggur nrri kuldametum rstmans (mia vi sustu 20 r) - en eim dkkbrnu er hiti nrri hmarkshitametum. Heildregnar lnur (sjst ef rnt er fjlubla svi) sna svokllu halagildi (halavsi) - vi skrum au ekki frekar hr, en ltum ess geti a allt sem nr hrra tlugildi en 2 telst mjg venjulegt. Hr er hsta talan fjlubla svinu 1,7. a er htt. - Daginn eftir (mnudag) m samsvarandi korti sj halavsinn fara upp 2,4 - en a er uppi Grnlandsjkli - ar eru ll hitamealtl lkana harla vafasm og vi gerum ekki tindi r slku - en ritstjrinn mun hins vegar fylgjast vel me hvernig sprnar rast. Honum veitir ekki af a bta vi reynslu sna tlkun essarar ntmavfrttar. - Skyldu vfrttir fornaldar hafa nota halavsa?


Svipu staa norurhfum

Staa veurkerfa norurhfum er enn svipu og var fyrir rmri viku. flug hloftalg situr sem fastast nmunda vi norurskauti - en grynnist heldur.

w-blogg250617a

Hr m sj sp bandarsku veurstofunnar sem gildir kl. 18 morgun, mnudag 26.jn. Jafnharlnur eru heildregnar, en ykktin snd me litum. ykktin mlir hita neri hluta verahvolfs. v meiri sem hn er v hlrra er lofti. Vi viljum helst vera gulum ea brnum litum essum tma rs, en mealtal sustu 20 ra (fyrir sustu viku jnmnaar) er um 5440 metrar - rtt grna megin vi litaskilin - en au eru sett vi 5460 metra.

Daufasti grni liturinn er v ekki svo mjg kaldur - en er samt meina a gefa einhver hlindi sem hgt er a tala um nema rtt sunnan undir vegg sdegissl og logni. En hinir grnu litirnir eru krsilegrisem sumarvllur.

Kuldinn norurundan er frekar gnandi a sj, en sem stendur eru langtmaspr ekki a senda hann beint til okkar (eins og bar vi a r geru fyrir nokkrum dgum). langtmaspnum eru annars au tindi helst a kuldinn fari e.t.v. til suurs fyrir vestan Grnland - slk hegan gti kalla fram verabreytingu hr landi - hvorn veg sem er. - a verur bara a koma ljs.

Eins og sj m af kortinu er smilega hltt yfir Grnlandi og spm m sj yfir 20 stiga sdegishita bi innsveitum kringum Syristraumfjr og Vestribygg hinni fornu Grnlandi, dag, morgun og e.t.v. aeins lengur. Vntanlega eru a dagar af essu tagi sem geru Vestribygg byggilega sinni t. En ar hafa margskonar vandri veri plaga - vetrarkuldar ekki verstir. Kannski frekar vorurrkar og almennt sumarsprettuleysi velli. tli grnlenskur grur s sem alagaur var slku - og urfti ekki vtu rlega hafi ekki smm saman veri uppnagaur nmunda vi byggina af stugri vetrar- og vorbeit.

Einkennileg er alltaf frsgn vars Brarsonar r Vestribygg - bf sst haga - en ekkert flk. Hlfvillt bf hefur kannski fundi eitthva sr til viurvris rum- og ratugum saman eftir a vitlegur brekstur var mgulegur - hjrum var ekki haldi saman.

En hr er ritstjri hungurdiska kominn langt t fyrir sitt vit - bist forlts og snr vi aftur - inn grskumikla veurbithaga sna.


Er kalt? Ea er kannski hltt?

a vekur nokkra furu meal eldri veurnrda a tala s um nlandi jnmnu sem kaldan hr Reykjavk. Ritstjri hungurdiska er meal eirra - finnst mnuurinn hafa veri nokku hlr. Hva skyldi valda misrmi sem essu?

Almennt er engin bindandi skilgreining v hva er kalt og hva er hltt. a hltur a einhverju leyti a rast af v vi hva er mia. Ekki er frleitt a taka mi af v sem venjulegt er eim tma rs sem fjalla er um.

Oft er ar liti til svonefndra rijungamarka. Binn er til listi yfir vimiunaratburi, essu tilviki mnaarmealhita. Listanum er raa eftir hita og skipt jafnt rijunga. Lendi mnaarmealhiti efsta rijungi er s mnuur talinn hlr - lendi hann nesta rijungi er hann talinn kaldur, en afgangurinn (lka rijihluti fjldans) er talinn meallagi.

Eins og vibi er skiptir hr mli hvaa tmabil er mia vi. ljs kemur a tilviki jnhita Reykjavk skiptir a afgerandi mli.

Ltum mynd.

rijungamrk jnhita  Reykjavk

Lrtti sinn snir mnaarmealhita, en s lrtti lengd vimiunartmabils - rafjldi afturbak fr 2016. rin 9, 2008 til 2016, eru notu sem fyrsta tmabil. telst hiti undir 9,9 stigum lgur ( rijungaskilningi), en yfir 10,9 stigum hr.

Myndin snir vel a jnmnuir sustu 15 ra hafa veri mjg afbrigilegir s liti til lengri tma. Hr rum ur taldist jn hr ef hiti ni 10 stigum og ekki kaldur nema mealhiti vri undir 9 stigum.

N vitum vi ekki hvernig fer me jn r. egar etta er skrifa lifa rmir 8 dagar af mnuinum. Mealhiti fyrstu riggja viknanna er 10,0 stig Reykjavk. Segjum sem svo a s hiti haldist til mnaamta. kmi upp s staa (ykka lnan myndinni) a mnuurinn teldist kaldur ef vi veljum sustu 15 r sem vimiunartmabil, meallagi ef vi veljum 9 ea 12 r, ea allt a 40 rum (nema 15), en s mia vi lengri tma en 40 r (eins og vi gamalnrdin gerum) telst hann hlr.

Nlandi jnmnuur er a tiltlu hljastur suvestanlands, annars staar er hann kaldari, ngilega kaldur til ess a hann varla mguleika a teljast hlr jafnvel tt gripi s til langrar reynslu - aftur mti hann enn mguleika a teljast meallagi (a rijungatali) s langt vimiunartmabil nota. Akureyri stendur mnuurinn n 52. sti af 82 lista, rtt ofan neri rijungamarka - og ar me mealstandi. Neri rijungamrk jnmnaar alls eru hins vegar 8,6 stig ar b, 0,3 stigum ofan vi mealhita fyrstu riggja viknanna.

En af essu m e.t.v. draga ann lrdm a veurfarsbreytingar su farnar a hafa hrif vntingar heillakynsla - og r virist jafnvel meiri innanhugar en utan - og stundum finnst manni r jafnvel mestar hj eim sem reyna a gera lti r utanhugarbreytingunum - en a er kannski trsnningur.


Hitabylgjuvsir

dgunum (16. jn) var hr fjalla um rstasveiflu tustigavsitlunnar. Vi skrfum n mrk hennar upp 20 stig og kllum hitabylgjuvsi. Vsir essi hefur alloft komi vi sgu hungurdiska - en lagi a athuga rstasveiflu hans og smuleiis hvernighann hefur stai sig san sast var minnst (t.d. 26. jn 2012).

Fundi er hversu htt hlutfall stva ( lglendi) mlir hmarkshita dags 20 stig ea meira. Hr er mlt sundustuhlutum.

Fyrsta myndin snir mealvsi einstakra almanaksdaga.

Hitabylgjuvstala - rstasveifla (mealtal)

Bli ferillinn snir mealtal s mia vi sjlfvirku stvarnar, en s raui miar vi r mnnuu. sjlfvirku stvunum er mia vi 1997 til 2016 en eim mnnuu fari aftur til 1949. sta ess a bli ferillinn liggur ofar er einkum s a sumur sustu 20 ra hafa veri hl mia vi a sem ur gerist.

A vori hefur hiti ekki fari yfir 20 stig fyrir 29. mars, og ekki eftir 26. nvember a hausti. Merkingin lrtta snum miar vi 15. hvers mnaar. Vi sjum a tni 20 stiga hita tekur nokkurn kipp snemma jn, og a hann er almennt langalgengastur sari hluta jlmnaar - eftir a fkkar tilvikum - og mjg miki eftir mijan gst.

Hitabylgjuvstala - hstu gildi einstaka daga

Nsta mynd snir hstu vsa einstaka daga. Raui ferillinn (mnnuu stvarnar) er oftast ofan vi ann bla. Langlklegasta skringin v er mislengd tmabilana. Lkur a hitta mjg han vsi vaxa me lengri tma. Hefum vi ggn fr sustu 200 rum yri ferill sem byggist eim enn ofar.

Vi getum lka reikna summu allra vsa einstakra daga heilu rin og bori saman. - a hfum vi reyndar gert ur hr hungurdiskum.

Hitabylgjur - rssummur

Hr er a bli ferillinn sem snir ggn mnnuu stvanna, en s raui au sem byggjast sjlfvirku stvunum. Vi sjum a stvakerfunum ber vel saman - hitabylgjurr r falla saman - og smuleiis au hitabylgjugfu.

a er mjg berandi hversu essi ld og reyndar allur tminn fr 1997 hefur lengst af veri hitabylgjugfur mia vi a sem ur var. nju ldinni er a einkum sumari 2001 sem sker sig r rr samt v a sustu tv r (2015 og 2016) hafa lka veri rr hva hitabylgjur snertir.

Ekkert vitum vi enn um sumari 2017 - nema hva a hefur egar safna 450 stigum ( ma) - og a hiti hefur enn ekki n 20 stigum landinu jn - en enn er von. Jnmnuur hefur ekki veri tuttugustigalaus landinu san 1987. a er sjlfsagt tilviljun, en mamnuur a r var srlega hitabylgjugfur rtt eins og ma n.


Fr skemmtideild evrpureiknimistvarinnar

mislegt undarlegtsst framtarspm reiknimistva - flest a venjulegasta er einfaldlega rangt og gengur ekki eftir. En veurnrd hafa af v tluvera ngju a fylgjast me llum fyrirganginum- raunverulegurs.

Tilfinningin er s a hitabylgjur - sem svo ekkert verur r - su algengari en kuldakst 8 til 10 daga spm, en kuldakst - sem aldrei vera neitt - aftur mti 4 til 7 daga spnum. etta er aeins tilfinning ritstjra hungurdiska - ekki raunhr stareynd.

N bregur svo vi a boi er upp snarpan kulda sjdagasp hdegisrununnar dag (20. jn).

w-blogg200617a

Kuldapollurinn sem hr er settur vi Vesturland eftir viku a koma hratt r norri - ar sem kuldapollavirkni er me roskaasta mti um essar mundir. Vi sjum blan lit miju hans, ykktin er ar minni en 5280 metrar. Svo lgar tlur eru sjaldsar hr vi land eftir slstur og vel frameftir gstmnui. Ekki dmalausar - jnsmessukasti frga 1992 var snu efnismeira en etta sem hr er brugi upp. snjai efstu byggum hfuborgarsvinu. - Fleiri dmi m finna s skinni skafi.

En vi skulum ekki taka essari sp mjg alvarlega fyrr en nr dregur - anga til telsthn eingngu vegum skemmtideildar evrpureiknimistvarinnar.


Forns - hva var um hann (ef eitthva)?

Hr kemur mikil langloka - ekki fyrir hvern sem er. Vi skulum byrja v a lta mynd 4 ritger (bk) Lauge Koch um Austurgrnlandssinn (skrara eintak vihengi).

koch_fig4

Myndin snir hugmynd Koch um tegundaflokkun ssins Norurshafinu, Sberus, Norurskautss og svo Forns (Paleorystic). Koch taldi a hinga til lands kmu rjraaltegundir hafss. fyrsta lagi vetrars sem myndast hefi sama r Austurgrnlandsstraumnum, (eldri s myndaur ar er farinn hj til Suur-Grnlands), ru lagi fjlr s myndaur vi Sberu og rija lagi ykkari og enn eldri fjlr s fr svinu um norurskauti.

Norurskautssinn vri upprunninn ferskvatni fr Norur-Amerku, en Sberusinn r fljtum Austur-Sberu. sari rum hefur komi ljs a tluvert er um hvirfla og iur straumnum sem kemur t um Framsundi (milli Grnlands og Svalbara) og Austurgrnlandsstraumnum - og fullyrt er a r blandi saman stegundum annig a Norurskautssinn komist ar jafnvel austur fyrir Sberus - og a allt lendi einum graut. Jafnstreymi Kochs eigi sr ekki sta raunveruleikanum.

Koch taldi Sberus mun algengari hr vi land heldur en Norurskautssinn.

Til allrar hamingju (fyrir okkur) hefur lti sst af s hr vi land um ratuga skei - og minna en svo a nokkur geti lengur greint hr hvaan a s kemur - s hann eldri en nokkrir mnuir. a litla sem hr hefur sst er einringur.

essari ld hafa ori grarmiklar breytingar norurhfum - bi Sberusinn og Norurskautssinn (hafi eir veri agreinanlegir anna bor) hafa yngst og ar me ynnst.

ntjndu ld var uppi nnur staa. s var a vsu ltill sem enginn hr vi land sumum rum og jafnvel mrg r r, en oftar dvaldi hann lengi vi og menn gtu raun og veru greint einhverjar tegundir a.

En er a rija Norurshafsstegund Koch - forns. Ori sem hann notar (paleocrystic = fornfrosinn) mun komi r leiangri Nares sjlisforingja en hann fr tveimur skipum eins langt og komist var norur me vesturstrnd Grnlands. Sundi milli Grnlands og Ellesmereeyju er n nefnt eftir honum.

Menn r leiangrinum komust norur fyrir Ellesmereeyju og rkust ar einkennilegan s - ru vsi en eir hfu ur s. Til er frg mynd af slkum sjaka sem gengi hafi land ar strndinni. Myndin (plate xii) er fengin r bkinni Shores of the Polar Sea eftir leiangursmanninn Edward Moss. Bk essi er agengileg netinu.

moss_pl-xii1876-04-xx

fljtu bragi virist hr um borgars a ra. Borgars er a uppruna r jklum sem kelfa sj fram. - skringartexta kemur hins vegar mjg skrt fram a hr er um hafs a ra (salts). Moss segir hr um a ra brot r fjlringi sem liggi ar undan strndinni og undrast (a vonum) krafta sem urft hefur til a koma essu flykki langt upp strndina. Var a vst umruefni tedrykkjumanna myndinni.

Leiangursmenn hfu uppi kenningar um myndun essa ss - sem greinilega var ratugagamall - jafnvel aldagamall a eirra mati. Nafni paleocrystic var ofan - archaiocrystic kom vst einnig til greina - en tti vi of smsmugulegt (pedantic).

nnur bk var einnig ritu um leiangurinn. The Great Frozen Sea eftir Albert Hastings Markham. ar er margt merkilegt a finna - m.a. er fjalla um krfur sem gerar voru egar leiangursmenn voru valdir. hersla var lg a eir kynnu a skemmta rum. Hljfraleikarar komust v frekar me en hljfralausir og skldmltir frekar en umbaralegir. Fram kemur a haldnar voru reglulegar kvldvkur - me sng og ljaflutningi. M.a. var flutt verki Grand Palaeocrystic Sledging Chorus - ljablkur eftir lrviarskld leiangursins - er hann birtur heild sinni bkinni.

nv-grnland_kalallit-nunaat-atlas

Korti hr a ofan snir Nares-sund og ngrenni - v er nappa r gtri grnlenskri kortabk, Kalaallit Nunaat Atlas - birt hr til a nsta mynd veri skrari. S er fengin r ritger (1925 - sj nnari tilvsun lok pistilsins) Lauge Koch um fer hans um essar slir 1921.

koch_fig1-1925

Nokku skr - en arna er fornsinn samt vendilega merktur norur af Ellesmereeyju (Grant Land) allt austur a nyrsta hluta Grnlands (Peary Land). Nyrst Naressundi er srmerkt svi ar sem Koch segir forns rkja sumum rum (t.d. slapp talsvert af fjlring s arna gegn n vetur - takk fyrir bendinguna Bjrn Erlingsson).

En er s fjlringur sem arna er nna s sami og var t Koch og Nares? Hva er eiginlega essi s sem teikningin riti Moss snir? Er hann enn essum slum?

egar orinu paleocrystic er flett upp ntmaritum kemur ljs a varla er hreinu hva er ferinni. Venjulega talinn a minnsta kosti tu ra gamall - segir skilgreiningu bandarska veurfriflagsins - en s fari a fletta greinum fara skilgreiningar nokku flot. a tti kannski einhver a taka etta saman.

ritgerinni (fr 1925) nefnir Koch fjrar tegundir hafss essum slum. Hr er ekki rm til a rekja a allt saman - en greinilega um vandasamt ml a ra sem fljtt rennur t vitleysu s ekki afskaplega verlega fari. Vi skulum samt nefna essa fjra flokka:

1. Sikussak-s. Mun vera grnlenska og a mjg gamall s. Koch skilgreinir hann nkvmlega - en eirri skilgreiningu hefur ekki endilega veri fylgt sar - sst hefur a sikussak og forns s rugla saman.

2. Fjlring (Mangeaarig Havis) skilgreinir Koch sem hafs sem legi hefur meir en fimm r, en minna en 20.

3. Vetrars (orinn til fjrum Grnlands og liggur ar jafnvel rum saman).

4. Forns (paleocrystic). etta er s eins og teikning Moss snir. Koch telur hann vera eins konar srsihryggjasambreyskju orna til flknu straumakerfi milli lands og ess svis sem merkt er myndinni a ofan sem The Big Lane - nafn sem Peary gaf v svi ar sem kveinn straumur ber norurskautss til Atlantshafs.- Allt ru vsi yfirferar en hitt sem nr er landi.

Samkvmt essu llu mtti ra a forns s fjlringur - sem ykkna hefur af tkum frekar en a hann hafi jafnt og tt btt sig fr ri til rs (sem Naresmenn tldu).

gtri bk, On Sea Ice eftir W.F. Weeks - (lklega eirri tarlegustu sem ritstjrinn hefur s um hafs) er minnst fornsinn - ar er hann tengdur sger sem er nefndur stamukha upp rssnesku - forvitnir lesendur eru hvattir til a kynna sr sger essa.

mjg frlegri ritger Arctic Ocean Glacial History (sj tilvsun) er lka minnst forns og sld. S mguleiki nefndur a uppbrot hans hafi raska sjvarhringrs Yngra-Dryas skeiinu kalda lok saldar.

En hafa fornsjakar nokkru sinni komist til slands? Lti er hgt um a a fullyra, en hugaver eru samt skrif Bjarna Thorarensen 1840 (sj brfasafn Bjarna 7. oktber):

... en araauki hefir s fjarskalegi s sem hinga hefir r komi veri annars elis en hin rin, v flatsinn hefir veri miklu ykkari og araauki komi me honum borgajakar sem menn segja a hafi stai botn 6tugu og 8ru djpi!. Hann er v langt a kominn kannsk fr sjlfum Nstrandar Dyrum, og ekki lklegt a a s losna sem losna getur.

Bjarni greinir a flats og borgars. Borgarsinn sem hann nefnir gti veri s venjulegi - nema hva venjulegt er a miki s af honum hr vi land samfara hafs. - En flatsinn segir hann miklu ykkari en venjulega og greinir hann fr hinum venjubundna. Ekki er sta til a rengja Bjarna. Var eitthva los vi Nstrandar dyr? Hva getur komi t um Framsundi?

Langt er fr a vi ekkjum sasgu norursla til nokkurrar hltar - og atburi sem ar geta ori. Vi vitum raun lti hva getur gerst norurhfum.

Tvr tilvsandir, aufundnar netinu - bkur eirra Moss og Markham eru ar lka og arfi a vsa nnar til eirra - nfnin ngja.

Jakobsen og flagar, 2014, Arctic Ocean Glacial HistoryQuaternary Science Reviews 92, s 40-67

Koch, 1925. De videnskabelige Resultater af Jubilumsexpeditionen Nord om Grnland. Rapport II: Glaciologi. Geologisk Tidskrift, 28. s.139-152


Skrr tengdar essari bloggfrslu:

Tveir kuldapollar

Hr segir af tveimur kuldapollum. Annar er vi norurskaut en hinn vestur af Grnlandi.

w-blogg170617a

Myndin snir sp bandarsku veurstofunnar um h 500 hPa-flatarins og ykktina mnudagsmorgni 19. jn. sland er alveg nest myndinni, en norurskauti nrri miju. Jafnharlnur eru heildregnar - r segja til um vind og vindhraa, en ykktin er merkt lit. v meiri sem hn er v hlrra er neri hluta verahvolfs.

Grnu litirnir rr eru berandi - hi eiginlega sumar ekki berandi kortinu. A meallagi er ykkt vi sland um 5430 metrar essum tma rs - ljsasti grni liturinn. - En spin er migrnu, um 60 metrum near en meallag - hiti neri hluta verahvolfs um 3 stig undir meallagi. - Ekkert srlega skemmtilegt (en gti veri verra).

Rauu rvarnar tvr benda kuldapollana sem vsa er til fyrirsgninni. S sem er fyrir vestan Grnland virist vera lei til austsuaustur og sar austurs. Hann mun einn ea annan htt ra veri hr landi mestalla nstu viku. egar hann gengur inn Grnlandshaf - rijudag s a marka spr - ryst eitthva hlrra loft a okkur r suri (hiti gti n 20 stigum noraustanlands fyrsta skipti mnuinum) - en bara tmabundi - v kaldur kjarni pollsins heldur svo fram til austurs tt til okkar og loks framhj skammt fr landinu. Reiknimistvar eru enn ekki alveg sammla um hversu leiinlegt veri verur - en rtt a nota vel r gu stundir sem stinga upp kollinum vi og vi.

Kuldapollurinn vi norurskauti er mun flugri. v hefur veri haldi fram (ekki endilega me rttu) a svona sumarpollar hafi veri venjualgengir sari rum. eir hringsla um shafi og ni eir tmabundi hlrra loft vera til mjg djpar lgir. Eins og fjalla hefur veri um ur hr hungurdiskum(vi svipa tilefni) verja pollarnir sinn essum rstma - og svo lengi sem jaars mefram Sberu hefur ekki brna a marki. - En ni eir sr strik gst eya eir s. - Lklega eykur standi n vinmsrtt ess unna ss sem liggur yfir shafinu (nema a hann s a brna a nean eins og sumir halda fram - margir vissuttir v dmi llu).

En essi kuldapollur a lifa fram - kannski ar til honum verur beinlnis sparka t af vellinum (vonandi ekki til okkar). Varlegt er a tra spm mjg langt fram tmann - r eru oftast vitlausar - en skemmtiefni er eim a finna. Sasta spruna evrpureiknimistvarinnar br t.d. til 959 hPa lg vi norurskauti eftir rma viku.


Af tustigavsitlunni

Ritstjri hungurdiska reiknar hverjum degi feinar hitavsitlur fyrir landi. Eina eirra kallar hann tustigavsitluna. Hn greinir fr v hversu htt hlutfall veurstva bygg tilkynnir a hmarkshiti slarhringsins hafi komist 10 stig ea meira. Notast er vi sundustuhluta, vsitalan 1000 segir a 10 stig ea meira hafi mlst llum stvum, nll a 10 stig hafi hvergi mlst. Talan 500 segir a 10 stigum hafi veri n helmingi stvanna.

Til hvers er veri a essu, kann einhver a spyrja. Ekki er til skothelt svar vi eirri spurningu. Forvitni kannski - ea veureftirlitsfkn hu stigi? S hn til hltur hn a vera skrri heldur en flestar arar eftirlitsfknir ntmans - kannski mun upp rsa draugur leyndarhyggju sem gerir eftirlit af essu tagi tiloka. Alla vega er agangur a veurathugunum va mjg takmarkaur (hvers vegna veit enginn) - veureftirlitsfknin er eftir allt saman talin skileg.

En n hefur ritstjrinn teki saman yfirlit um rstasveiflu tustigavsitlunnar(og mega n hugalausir fara a krossa sig bak og fyrir).

En a m upplsa a upphaflegur tilgangur tustigavsutlureikninga ritstjrans var a geta betur fylgst me venjulegum hlindum a vetri. Srstk hlindi a sumarlagi veiir hitabylgjuvsitala hans.

w-blogg160617a

lrtta snum m sj mnui rsins, merkt er vi 15. hvers mnaar. Raui ferillinn snir hmark vsitlunnar hvern dag rsins au 20 r sem undir liggja. Hiti nr stundum 10 stigum llum byggarveurstvum landsins sumrin - rekst raui ferillinn uppundir.

Grni ferillinn snir sama htt daga tmabilsins sem lgsta tustigavsitlu eiga. etta lgmark er auvita nll lengst af vetrum - flesta daga eim rstma nr hiti hvergi 10 stigum.

Bli ferillinn snir svo mealtali. Um mijan jn er a kringum 700 - m kannski sj rep upp vi eftir ann 20.

a m mislegt merkilegt sj t r myndinni (a mati ritstjrans). Eitt er t.d. a a hversu berandi rep eru mealferlinum (eim bla). Smuleiis er athyglisvert a eftir stra stkki undir lok ma liggur leiin hgt upp vi - allt til hmarks. Niurleiin a v loknu er hraari.

En ltum feinar dagsetningar - sama mynd:

w-blogg160617b

Vnsti dagur rsins er 2. gst. Strsta skyndilega repi upp vi er 28. ma. Sasti tustigalausi dagur vorsins ( essu 20 ra tmabili) var 7. jn (misritast hefur 6. myndinni). S fyrsti a hausti er 16. september. Einn berandi llegur dagur kemur fram jl, a reynist vi athugun vera s 23. ri 1998. Afskaplega daufur dagur greinilega - norantt og rigning um mestallt land.

Fyrsti dagur sumri til a n fullu hsi er 14. jn, en s sasti a hausti 30. september.

Margt m meira um tustigavsitluna segja - en reytum ekki reytta. J, dag (15. jn) reiknaist hn 638 stig, um 100 stigum undir meallagi 20 ra.


Af sjvarhitavikastu

Vi ltum til gamans sp evrpureiknimistvarinnar um sjvarhita Norur-Atlantshafi nstu vikuna (12. til 19. jn).

w-blogg130617a

Heildregnar lnur sna mealsjvarmlsrstisp fyrir smu viku, en strikalnur yfirborssjvarhita. - Korti skrist nokku s a stkka. Strikalnurnar eru dregnar me 2 stiga bili. Litir sna vik yfirborshita sjvar fr meallaginu 1981 til 2010. hafsslum (svosem vi strendur Grnlands) er lti a marka essi vik - en au eru samt reiknu.

Vi sjum a enn er hltt norurslum - bi fyrir noran og austan sland og undan Vestur-Grnlandi. Kalt er Eystrasalti - sumarsl gti breytt standinu ar hratt - fi hn a skna.

Kaldi bletturinn suvestur hafi er enn nokku berandi - en vikin eru vast hvar minni en -1 stig - milli -1 og -2 allstru svi og rtt slr -2,1 ar sem mest er.

Neikv vik rkja mefram Labradorstrnd og til suurs kringum Nfundnaland - ar sem au magnast nokku. s mun hafa veri ar me meira mti vor mia vi a sem algengast hefur veri sari rum, en ritstjri hungurdiska hefur ekki enn s neitt alvruuppgjr magninu mia vi lengri tma.

Mjg str neikv (og jkv) vik eru vi norurjaar Golfstraumsins. Vik essu svi eru gjarnan mjg str - til beggja vikhanda. a er elilegt vegna ess a Golfstraumurinn liggur arna gjarnan strum sveigum - me kldum sj a noran milli. Munur hita hans og kaldsjvarins er mikill, meiri en 10 stig innan vi 200 km breiu svi. - Mjg litlar tilfrslur arf v til a ba til mjg str vik, jafnvel enn meiri en au sem vi hr blasa vi (hsta neikva talan er hr -6,2 stig). eir sem treysta sr til a rna vel korti geta s etta vel - strikalnurnar urfa a frast mjg lti r sta til a essi stru stabundnu neikvu vik hverfi - ea veri einn meiri.

Anna ml er me au neikvu vik sem ur var fjalla um og ekja vttumikilhafsvi - au hverfa ekki svo glatt. a er annig a slarylur sumarsins gti trmt eim tmabundi - en um au ml, lagskiptingu og blndun hfum vi rtt einhvern tma ur hr hungurdiskum og verur a ekki endurteki a sinni.


Nsta sa

Um bloggi

Hungurdiskar

Höfundur

Trausti Jónsson
Trausti Jónsson
Hfundur er veurfringur og hugamaur um veur.
Jn 2017
S M M F F L
        1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30  

Njustu myndir

  • w-blogg161217d
  • w-blogg111217a
  • w-blogg081217b
  • w-blogg091217b
  • w-blogg091217a

Heimsknir

Flettingar

  • dag (16.12.): 143
  • Sl. slarhring: 168
  • Sl. viku: 1804
  • Fr upphafi: 1523339

Anna

  • Innlit dag: 118
  • Innlit sl. viku: 1470
  • Gestir dag: 106
  • IP-tlur dag: 104

Uppfrt 3 mn. fresti.
Skringar

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband