Frsluflokkur: Vsindi og fri

Hey harindum?

Ritstjra hungurdiska finnst eitthva ori fugsni egar fari er a fagna komu leiindakuldapolls r norri sem einskonar vonarpenings (svo ekki s tala um endurlausnara). Alla vega er ljst a kuldapollar sem essi ykja almennt vera boberar verstu leiinda a sumarlagi - jl klippa eir marga daga r rstuttu sumri - vgir og merkilegir su.

En - svona er urrkurinn farinn a leika okkur grtt og hin alvarlega grureldahtta mikil a feinir hraglandadropar vekja einhverjar vonir - me snum 1 til5 stiga hita og a ma. En til allar hamingju virist s veurtska enn undirliggjandi a a fari vel me - vindar veri hgir og engin aftk af neinu tagi sjnmli.

Kuldapollurinn stri yfir Norurshafi kemur til allrar hamingju ltt vi sgu - en lttir aeins sr me v a senda rverpi suur um sland fimmtudag og fstudag - stendur raunar stutt vi.

w-blogg110521a

Korti snir stuna 500 hPa-fletinum- miju verahvolfi - fimmtudagskvld. mija kuldapollsins a vera vi Vestfiri lei til suurs ea susuvesturs. Ekki er etta flugt kerfi - en er um -34 stiga frost mijunni og ykktin undir essu er minni en 5200 metrar - ekki met essum rstma, en nr inn botn-10 sustu 100 rum ef vi rengjum dagagluggann niur 11. til 15.ma. Minnsta ykkt sem vi vitum um eftir 12.ma var talsvert lgri, 5110 metrar - en a tti sr sta 15.ma 2012 (og geti hungurdiskapistli eim tma). var hi versta veur - en a stendur ekki til a essu sinni svalt veri. - dag (rijudag 11.ma) var ykktin yfir miju landi 5280 metrar, hiti neri hluta verahvolfs 4 stigum hrri en hann a vera um mintti fimmtudagskvld.

En essu tilviki verur sum s a frna hita (sem er ekki hr) og slskini fyrir einhverja rkomuvon - (sem svo kannski bregst) - flest er hey harindum.


Fyrstu tu dagar mamnaar

Mealhiti fyrstu tu daga mamnaar er 3,9 stig Reykjavk, -1,7 stigum nean meallags ranna 1991 til 2020 og einnig sustu tu ra. Hann raast 18.hljasta sti aldarinnar Reykjavk. Kaldastir voru smu dagar 2015, mealhiti 1,7 stig, einnig var kaldara en n smu daga rin 2018 og 2003. Hljastir voru dagarnir 10 ri 2011, mealhiti 8,6 stig. langa listanum er hitinn n 101.sti (af 145). Hljastir voru smu dagar 1939, mealhiti 9,1 stig, en kaldastir voru eir 1979, mealhiti -1,0 stig.

Akureyri er mealhiti n 1,4 stig, -3,5 stigum undir meallagi ranna 1991 til 2020, en -3,2 stigum undir meallagi sustu tu ra. Fr 1936 hefur mabyrjun veri kaldari 11 sinnum Akureyri, sast 2015 - langkaldast var 1979, mealhiti fyrstu tu daga mamnaar var aeins -3,4 stig.

Dagarnir tu eru mist nstkaldasta ea rijakaldasta sti aldarinnar spsvunum. Einna hljast a tiltlu hefur veri hfuborgarsvinu, en hiti er vel undir meallagi sustu tu ra llum veurstvum, minnst er neikva viki Blfjllum, -1,6 stig, en mest vi Setur, -4,2 stig.

rkoma hefur veri sraltil um stran hluta landsins. Reykjavk hafa aeins mlst 0,2 mm, 1 prsent mealrkomu. Sustu 100 r hefur rkoma essa daga aeins einu sinni veri minni en n, (1958) og einu sinni jafnltil (1979) - nokkrum sinnum litlu meiri (innan vi 1 mm). ri 1892 var ekki geti um rkomu essa daga og ekki heldur 1904, 1906 og 1907. eim rum var minna hirt um mlingu 0,1 til 0,2 mm heldur en n er gert - og samanburur svo ltillar rkomu v ekki alveg raunhfur - a ru leyti en v a essir dagar hafa einnig veri mjg urrir essi r.

Akureyri hefur rkoman aeins mlst 1,1 mm - en hefur alloft veri enn minni essa smu daga. Austur Dalatanga er rkoma heldur meiri, en samt um 30 prsent undir meallagi.

venjuslrkt hefur veri Reykjavk, alls hafa mlst 152,9 slskinsstundir, 88 fleiri en a meallagi 1991 til 2020. Svo margar slskinsstundir hafa aldrei mlst essa smu tu daga Reykjavk. Um sustu ramt var htt a mla me gamla slskinsstundamlinum (brennikla) og sjlfvirkur mlir tekinn notkun veurskeytum. Ni mlirinn mlir heldur fleiri slskinsstundir essum tma rs heldur en s gamli geri - vi fjllum vonandi um a sar hr essum vettvangi veri mnaarmetinu gna. Samanburarmlingar hafa stai um 15 r. dag munar svo miklu (nsta tala er 129,3 stundir smu daga 1958 og san 129,1 stund 2015) a essi breyting mlifyrirkomulagi skiptir ekki mli.

Loftrstingur hefur veri hr - en er mjg langt fr meti smu daga.


rviri

N eru litlar breytingar veri fr degi til dags. etta veri a teljast heldur kld t mia vi rstma hefur samt ekki beinlnis fari illa me veur. Grur fer sr hgt og urrkar eru til baga. Grureldahtta umtalsver um landi sunnan- og vestanvert, og harla dauft noraustanlands - en ekki strhret.

Vi skulum n lta hvernig staan er hloftunum norurhveli og reynum a tta okkur aeins henni. Kort evrpureiknimistvarinnar gildir kl.18 mnudag, 10.ma.

w-blogg080521a

Jafnharlnur 500 hPa-flatarins eru heildregnar, af eim rum vi vindtt og vindstyrk miju verahvolfi. Litir sna ykktina, hn mlir hita neri hluta verahvolfs, v minni sem hn er v kaldara er lofti. Grnu litirnireru rr. essum rstma ttum vi a vera eim mijunni, sem snir ykkt bilinu fr 5340 metrum upp 5400 metra, sumarylur byrjar kringum 5460 metra ( gula litnum). Hr m sj a landi er ekki grnum lit heldur blum - og ekki einu sinni eim ljsasta. ykktin yfir landinu mnudaginn(10.ma) egar korti gildir a vera 522 metrar - svipa og mealtali janar og um 130 metrum undir meallagi mamnaar. a ir a hiti neri hluta verahvolfs er 6-7 stigum nean meallags. Vik mealhita mannheimum eru heldur minni, trlega 4-5 stig.

En korti snir a miki hefur slakna afli vestanvindabeltisins - sumari nlgast norurhveli. Breytingar eru ornar heldur hgari en fyrr vor. Vi hfum n lent dlti milli verakerfa - lgagangurinn er langt fyrir sunnan landi - en meginkuldinn lka nokku langt undan - nrri norurskauti.

kortinu er strikalna sem markar eins konar landamri milli hrifa lganna suri og heimskautaloftsins norri - essi lna hefur legi svipuum slum n um hr - frir okkur hlfgera veurleysu - hva vind og rkomu hrrir - en ekki mikla von um breytingar.

a er einkum tvennt sem getur breytt essari stu. Annars vegar eitthva langt a sunnan sem fr einhverja bylgjuna fyrir sunnan veurleysuna til a hreyfa vi henni - lgin sem n er vestur af Bretlandseyjum er einmitt af essu tagi - hn beinir n mjg hlju lofti norur um alla Evrpu - en hreyfir ekki vi neinu hr landi - vi yrftum a f bylgju af essu tagi aeins vestar - a er rtt hugsanlegt a lgin essi beini til okkar hlju psti r austri - en ltil von .

Annar mguleiki til breytinga er a kuldapollurinn mikli vi norurskauti (vi sjum fjlublan blett honum) fari eitthva skri. Fari hann suur um Kanada gti hann um sir rta upp veurleysunni og komi hlrra lofti til okkar r suri. Vi viljum hins vegar alls ekki a hann komi suur um til okkar - hvorki rtt vestan vi ea austan vi. fengjum vi illviri af einhverju tagi - jafnvel hrarveur. au eru ekki skemmtileg essum tma rs (en ekki skaplega algeng). Best er ef svona kuldapollar heldi sig sem fastast ar sem eir eiga heima.

Kannski gerist ekkert af essu - veurleysan heldur bara fram. hlnar einfaldlega hgt og hgt vegna vaxandi slaryls - n grundvallarbreytinga. Gott veur einhverjum almennum skilningi- en harla heppilegur urrkur og ntursvali.


Hrpuhjal

veur s afskaplega breytilegt fr ri til rs essum rstma er a samt annig a fyrsti mnuur slenska sumarsins „harpa“ sker sig a sumu leyti r - jafnvel m halda v fram a hn s srstk rst. Hn snir sitt „rtta“ andlit aeins stku sinnum - en ngilega oft til ess a merki hennar „sst“ veurggnum. Nokku er deilt um merkingu nafnsins. a er ekki meal mnaanafna Eddu - ar heitir fyrsti mnuur sumars „gaukmnuur“ ea „st“ - kannski eru essi nfn eldri heldur landnm slands, (en ekkert vit ykist ritstjri hungurdiska hafa slku). En hrpunafni komi notkun snemma 17.ld [sra Oddur Reynivllum notar a]. Ekki eru rmskrif hans agengileg ritstjranum - aeins tilvitnanir. Einhvern veginn var v tt a manni hr rum ur a nafni tengdist ljfum tnum hrpunnar - nafninu vri v falin mildi og friur. S flett upp ritmlssafni rnastofnunar kemur upp tilvitnun gamlan texta sem mun vera prentaur 1. hefti „Bibliotheca Arnamagnana“ 1941. Grunar ritstjrans a ar fari texti sraOdds. ar segir - me ntmastafsetningu:

„Kuldamnuurinn vor fyrstur sumri hefur langa fi heiti harpa, deyja flestar kindur magrar undan vetri og um tmafinna menn oft herpings-kulda“. Kunnugleg lsing veurlagi hrpunnar - ekki satt?

Fyrir fjrum rum (aprl 2017) birtist hr hungurdiskum lng syrpa pistla (9) me yfirskriftinni „ leit a vorinu“ - kannski tekur ritstjrinn einhvern tma saman og (rit)strir eim einn samfelldan texta? ar m m.a. finna eftirfarandi fullyringar:

„a er 6. ma sem hitinn vorin fer upp fyrir rsmealtali - en 16. oktber dettur hann niur fyrir a a nju. Vi gtum skipt rinu sumar og vetrarhelming eftir essu og er a mjg nrri v sem forfeur okkar geru - ef vi tkum feina daga af vetrinum til beggja handa og bttum vi sumari erum vi bsna nrri fyrsta sumardegi gamla tmatalsins a vori og fyrsta vetrardegi a hausti“.

Nst er gripi niur pistil um rstasveiflu loftrstings):

„Kjarni vetrarins einkennist af nokkurri flatneskju [svipuum mealloftrstingi], en hn stendur ekki nema um a bil 7 til 8 vikur, fr v snemma desember ar til fyrstu daga febrarmnaar. Lgstur er rstingurinn orrabyrjun - mijum vetri a slensku tali. Svo fer a halla til vors, tveimur mnuum ur en mealhiti tekur til vi sinn hkkunarsprett.rstihkkunin heldur san fram jafnt og tt, en kringum sumardaginn fyrsta virist hera henni um stutta stund ar til hmarki er n ma. etta hmark er flatt og stendur um a bil 5 vikur. Mnuinn hrpu ea ar um bil. Harpa er eiginlega srstk loftrstirst, rtt eins og desember og janar eru a - og rstihkkun tmnaa. malok fellur rstingurinn - ekki miki, en marktkt - og rstisumari hefst. - a stendur fram a hfudegi. [rsti-] rstirnar eru v fimm: Vetrarslstur, tmnuir, harpa, sumar og haust“.

Einnig er pistlunum fjalla um rkomutni landinu. hversu mrgum stvum landsins mlist rkoma. ar segir m.a:

„Fram undir mijan mars eru rkomulkur oftast um og yfir 55 prsent landinu, en fer ltillega a draga r. Upp r mijum aprl er tnirep og eftir a eru lkurnar komnar niur 40 til 45 prsent. Lkur v a rkoma s 0,5 mm ea meiri falla mta hratt (ea aeins hraar). rep skmmu fyrir sumardaginn fyrsta vekur auvita athygli - a tengist eim repum loftrstings og rstira sem vi kynntumst fyrri leitarpistlum“. rkomutni landinu er lgmarki fr v um 10. ma til 10. jn“. [Og vimiunartmabilinu 1949 til 2016 voru lkur rkomu minnstar 19.ma].

Sarer fjalla um vindstyrk og vindttir verahvolfinu - ar segir m.a.:

„Umskiptin vorin eru mjg sngg. Styrkur vestanttarinnar dettur sngglega niur um helming ess sem var. etta gerist a mealtali sustu dagana aprl. - mti er anna rep sla sumars, sustu viku gstmnaar. Segja m a vestanttin fari beint r vetri yfir sumar“.

Og einnig segir af rstasveiflu vindtta landinu:

„ kringum jafndgur a vori dregur mjg r tni sunnantta - pskat tekur vi - j, me snum frgu hretum - r norri. Sari hluti essa noranttaauka hefst kringum sumardaginn fyrsta - og stendur til 19. ma (ea ar um bil)“. [Hrpuna]

Vorurrkar eru oft erfiir skum grureldahttu. essi htta fer vaxandi fr ri til rs. Ekki endilega vegna ess a urrkum fjlgi hr landi - ea eir veri kafari - heldur rum stum. essar eru helstar:

• Hlnandi veurfar btir grurskilyri, magn og tbreisla margskonar grurs eykst.
• Bfjrbeit og nnur nting grurs minnkar svo sina og annar lggrur eykst, r fr ri.
• Frfestingar frstundabyggum vaxa. Miki um heilsrshs og rleg vivera lengist, grur ar margfaldast.
• slensk stjrnvld leggja straukna herslu nskgrkt sem rri loftslagsmlum.

Sama ea svipa er a eiga sr ata va um lnd og allra erfiast er standi ar sem aukin urrkatniog aukin kef urrka koma einnig vi sgu.

a er mikilvgt a grureldavin s tekin alvarlega. ngjulegt er a sj a einhver vakning er a eiga sr sta. Hn mtti n til fleiri vibragstta - og er rtt eins og kvein blinda rki gagnvart sumum eirra.

Fyrir tveimur rum tku ritstjrihungurdiska og K. Hulda Gumundsdttir Fitjum Skorradal saman minnisbla sem sent var til nokkurra aila sem um essi ml fjalla. Hr a nean er tengill essa minnisbla (pdf). rautsegir hugamenn ttu a reyna a lesa.

dag (7.ma) geri loks skrir sums staar sunnan- og suvestanlands. kom gmul umalfingurregla fr v fyrir tma tlvuspa upp huga ritstjra hungurdiska. Hn er nokkurn veginn svona:

Gerist a langvinnri noraustantt a rstingur Reykjanesi falli niur fyrir rsting Dalatanga m bast vi a rkomu veri vart - skrir ea l falli Suvesturlandi.

annig var a einmitt dag (7.ma).


Skrr tengdar essari bloggfrslu:

Met (ea annig?)

gr (4.ma) fr lgmarkshiti Dyngjujkli niur -24,5C - og svo niur -24,0C sastlina ntt (5.ma). etta er lgsti hiti sem mlst hefur hr landi mamnui. Vi vitum ekki hvernigstaan er stinni, t.d. er h mlisins yfir yfirbori jkulsins ekki ekkt - s hn teljandi minni en 2 metrarafskrifast talan um lei sem met.

Stin er sem kunnugt er um 1690 metra h, langhst veurstva hr landi. Lgmarksmet munu falla ar tt og ttt nstu rin (veri stin starfrkt fram) - n egar hn lgsta hita llum mnuum fr v ma og fram september - en ekki yfir veturinn - lklega tekur lengri tma a hira au met lka - en a mun samt gerast starfi stin ratugi. A sumarlagi hefur hn a „fram yfir“ arar stvar a yfirborshiti jkulsins er aldrei hrri en 0C. A vetrarlagi er essi forgjf ekki til staar - er samkeppni vi arar stvar flknari og arf srstakar og sjaldgfari astur til.

a s a sjlfsgu bi gagnlegt og hugavert a hafa veurst svo htt jkli eru met aan ekki eins hugaver - til ess er forgjfin of mikil. au vera a hins vegar um sir s stin starfrkt ngilega lengi - ea a arar stvar vera settar upp vi svipaar astur.


Aeins meira af aprl

Hinn hi loftrstingur aprl telst til tinda aprl (en er vntanlega hrein og klr tilviljun rtt eins og summa lotttalna slr vi og vi met). En a var ekki bara h yfir Grnlandi heldur lka vestur af Bretlandseyjum - og etta rstimet v eins konar sulpunkti milli hanna.

w-blogg030521a

Jafnrstilnur eru heildregnar, en vik eru snd lit, au jkvu raubrn, en au neikvu blleit. Norlgar ttir voru rkjandi fyrir austan etta mikla hrstisvi. Kalt var va Skandinavu - ekki eins Finnlandi og vestar. Smuleiis var kalt Bretlandi - sem og va meginlandi Evrpu.

w-blogg030521b

Hr m sj (s myndin stkku) h 500 hPa-flatarins (heildregnar lnur), ykkt (daufar strikalnur) og ykktarvik, bi nlinum aprl (efst til vinstri) sem og eim remur aprlmnuum rum sem „skyldastir“ eru honum hloftunum, aprl 1956, 1973 og 1977. ykktin mlir hita neri hluta verahvolfs, v meiri sem hn er v hlrra er lofti. Mesta jkva viki nlinum aprl var vi strnd Labrador, um 90 metrar. ar var hiti neri hluta verahvolfs um 4,5 stigum ofan meallags ranna 1981 til 2010, en neikva viki var mest grennd vi Danmrku, um 50 metrar - ea -2,5 stig undir meallagi.

Vestanttin hloftunum var nokku str og tti sr dltinn norlgan tt. a er lka einkenni essara fjgurra mnaa a hlrra var fyrir vestan land heldur en austan ess. Slkt er ekki mjg algengt. Staan ri 1956 var einna lkust stunni n, harhryggurinn vi snarpari 1973 og aprl 1977 var heldur kaldara en n.

a sst ekki vel myndinni, en llum mnuunum fjrum hagai annig til a vi hlrra var fyrir vestan land heldur en austan vi (lesist af legu daufu strikalnanna), fugt vi a sem algengast er.

feinum veurstvum Austurlandi var aprl kaldari heldur en mars og enn frri var hann kaldari heldur en febrar lka. Hann ni v hvergi a vera kaldasti mnuur vetrarins - eins og komi hefur fyrir.Einu sinni ur essarild hefur aprl ori kaldari en bi febrar og mars fleiri en 8 veurstvum - a var 2012, nst ar ur ri 1991. a er dlti skemmtilegt a runum 1948 til 1959 (12 r) var aprl 5 skipti kaldari en bi febrar og mars meirihluta stva - klasamyndunar gtir verinu (lkt lottinu).

Hiti aprl var nean meallags um land allt. A tiltlu var hljast Vestfjrum, ar raast mealhitinn 12.hljasta sti (af 21) ldinni, en kaldast a tiltlu var Suausturlandi ar sem hitinn var 17.hljasta sti. a er misjafnt hver er kaldasti aprl ldinni. a er 2006 vi Faxafla, Breiafjr og Vestfjrum, 2001 Strndum og Norurlandi vestra, 2010 Norausturlandi, Suausturlandi og Mihlendinu, 2008 Austurlandi a Glettingi, 2012 Austfjrum og 2015 Suurlandi. landinu heild var svo kaldast aprl 2013 ( var s mnuur hvergi kaldastur einstku spsvi). E.t.v. bendir etta til ess a vi eigum enn eftir a f afgerandi kaldan aprl essari ld - hann hltur a ba fris - ea er a ekki?

Vi kkum Bolla P. fyrir kortagerina.


Smvegis af aprl

Mean vi bum eftir tlum Veurstofunnar um mealtl og summur einstakra veurstva giskum vi hita mnaarins landsvsu. Hanner -0,1 stigi kaldari heldur en meallag aprlmnaa ranna 1991 til 2020, og -0,6 stigum nean meallags sustu tu ra (sem og aldarinnar).

w-blogg300421

Hr m sj a sustu ratugum 20.aldar hefi aprl 2021 veri hpi eirra hlrri. Aftur mti er hann kaldari hpnum essari ld. Mun kaldara var 2013 og 2001. Aprl hefur - eins og arir mnuir fari hlnandi, egar til langs tma er liti. Sveiflurnar eru ekki alveg takt vi vetrarhitasveiflur, t.d. var skeii fr 1947 til 1953 srlega kalt - inni miju hlskeiinu sem var almennt rkjandi.

Brabirgauppgjr snir a hljast hefur a tiltlu veri Vestfjrum. ar var hiti 11.hljasta sti (af 21) ldinni egar einn (kaldur) dagur ver eftir af mnuinum. Kaldast hefur hins vegar veri Suausturlandi, ar er hiti 18.hljasta sti aldarinnar - rr aprlmnuir kaldari. Ritstjrinn uppfrir essar runartlur morgun - egar sasti dagurinn er kominn me.

w-blogg300421b

Loftrstingur hefur veri srlega hr aprl. S hsti fr upphafi mlinga fyrir 200 rum. Myndin snir mealrsting aprl essu tmabili.Klasamyndunar gtir- s rstingur hr einhverjum aprl virast heldur meiri lkur en minni v a hann veri a aftur innan frra ra - sama vi um lgrsting. Annars virast gildin vera mjg tilviljanakennd og leiti er engin - mun minni en vissa mlirinni. Lgrstimeti er aeins 10 ra gamalt - fr 2011. S mnuur var mjg minnisstur fyrir venjut og mikil illviri. Vi getum bist vi mnaarmealtalsrstimeti(hu ea lgu) um 8 ra fresti a jafnai - s rstingurinn tilviljanakenndur. Engu spir etta um framhaldi. Sast egar rstingur var mta hr aprl og n (1973) var jnmnuur mjg kaldur - ri 2011 var jn lka kaldur.

En htt er a segja a enn hafi fari vel me veur - og tilfinning ritstjra hungursdiska s a minna hafi ori r illvirum heldur en efni hafa stai til. annig hefur heildarveurreyndin einnig veri haust og vetur. Vonandi er a a stand standi sem lengst (en v mun samt linna a lokum).


Mistur dag

Tluvert mistur var vi Faxafla - og var landinu morgun. Skrp hitahvrf voru mintti um 1500 metra h yfir Keflavkurflugvelli. Um sj stiga frost var eirri h - en ar rtt ofan vi var hins vegar frostlaust - urru lofti - rakastig aeins um 20 prsent. Lofti nean vi er hins vegar rakt, bilinu 70 til 100 prsent. hdegi hfu hitahvrfin frst heldur near - og sk hitahvrfunum horfin a mestu.

Lagskiptingin sst vel versnii harmonie-lkansins. a nr fr punkti skammt suvestan Reykjaness og norur fyrir Vestfiri. Heildregnu lnurnar sna jafngildismttishita (hfum ekki hyggjur af honum hr) - en litir rakastig. Rauar, daufar strikalnur sna vatnsinnihald loftsins - aeins 0,5 g/kg ofan vi, en allt upp 3,5 g/kg nean hitahvarfanna.

w-blogg280421b

Uppruni loftsins nean og ofan vi virist misjafn s a marka reikninga bandarska hysplit-lkansins. Hr er reynt a reikna hvaan loft mismunandi hum yfir Reykjavk mintti var komi.

w-blogg280421a

Grna lnan er uppi 3 km h - vel ofan hitahvarfanna. Fyrir fimm dgum var a loft um 6 km h yfir Baffinslandi - hefur san fari yfir Grnland - streymdi ar niur yfir jklinum noranverum og er san hinga komi.

Bla lnan er 1500 metrum - nnast hitahvrfunum sjlfum. etta er loft tta fr rlandi - en hefur sustu tvo daga hringsla vi sland - og nestur er raui ferillinn - lka loft fr Bretlandi sem stroki hefur sjvarml og loks fari a hringslavi Reykjanes. Af essu mtti e.t.v. ra a mistri s a minnsta kosti rtt - kannski eitthva fr Bretlandi (ea meginlandinu), eitthva r eldgosinu og san a hluta til vatn sem st hefur mengunarefnunum. Kannski er eitthva ryk af hlendi ea sndum landsins lka spunni. Ekki hefur ritstjrinn glru um hlutfall essara tta mistrinu.

Hann veit a hins vegar af fyrri reynslu a gosi Reykjanesskaga s lti - og mengun kannski ekki mjg mikil, getur a haft furumikil hrif snd himinsins - svo fremi sem vindur s ekki v meiri.


Heyskapur og hitafar upphafi 19. aldar

Heimildir eru nokkrar um veur og tarfar fyrir 200 rum - en misagengilegar. Talsvert vantar upp a allt hafi veri tnt saman sem hgt vri - og hugsanlegt er meira a segja a fleiri mlingar leynist einhvers staar skjalasfnum.

Hr verur viki a tveimur gagnarum - ekki fyrirferarmiklum en r segja eitthva um veurfar essara ra. Annars vegar eru upplsingar um a hvenr Bjrn Bjarnason bndi Hnaingi hf sltt, en hins vegar um tufall (heyfeng af tnum) hj Jni Jnssyni Eyjafiri. Vi berum essar rair tvr saman vi hitafar - eins og mlingar segja fr v.

Bjrn Bjarnason, bndi Brandsstum Hnavatnssslu, tk saman mjg merkan annl sem kenndur er vi binn. Bjrn flutti a Brandsstum 1812 og bj ar bi fr 1816 til 1821 og aftur eftir 1836, en ess milli Gurnarstum Vatnsdal. Hann var fddur 1789 en lst 1859. Annll Bjrns er til tveimur meginhandritum og segir tgefandinn [Jn Jhannesson] mikinn mun eim. „Gerirnar eru svo lkar, a varla munu nokkrar tvr setningar eins bum“. Yngri gerin var fyrir valinu til tgfu. Eldri gerin [ Lbs316 8vo] heitir „Um rferi“ og nr til ranna 1791 til 1854. tgefandinn segir: „a sem 316 hefur fyllra en yngri gerin og ekki verur geti neanmls, er einkum um veurlag og verlag, enda segir yngri gerin ngilega miki fr eim efnum til ess, a menn fi smilega hugmynd um au“. etta ykja okkur veurhugamnnum auvita vondar frttir. Vi hljtum a spyrja um hva a er sem sleppt var - og efumst um a „smileg“ hugmynd um veurlag ngi okkur - s fyllri til. Ritstjri hungurdiska hefur ekki n a afla sr snishorna til samanburar. Hugsanlegt er a Jn Jhannesson hafi rtt fyrir sr, a a sem vantar skipti engu. En s spurning hltur a vakna hvort svipa s fari me ara annla sem til eru fleiri en einu handriti - a frsagnir af „merkilegum sveitaerjum“ hafi forgang yfir veur- og nttrufarslsingar. Jn s sem kunnugt er um tgfu slenskra annla 1400 til 1800 runum 1940 til 1948 [4.bindi og eitthva fram]. essi grunur styrkist - egar s stareynd liggur fyrir a veurathugunum er oftast sleppt ddum tgfum ritum erlendra manna um sland. Tmi er kominn til a essari vitleysu veri htt og veurathuganir ekki ritskoaar vi tgfu gamalla rita, handrita sem prentara.

essar afinnslur varandi tgfu Brandsstaaannls kunna a vera ktar og arfar - s svo er ljflega beist velviringar - v annlnum er a finna gagnorar lsingar verttu og veri essa tma. Jn Jhannesson hefur a lka sr til varnar a Bjrn hefur sjlfur stytt veurlsingarnar egar hann ritai yngri gerina - sem er a flestu ru leyti fyllri. Annllinn byrjar 1783 - ur en Bjrn fddist - og er varla alveg sjlfst heimild fyrr en hann kemst unglingsr - eftir 1804. Einhverjar beinar frsagnir hefur hann fr sr eldri mnnum - atrii sem annars vru okkur gltu. annlnum tiltekur Bjrn slttarbyrjun flestum rum, mist kveinn dag ea tiltekinni viku sumars. Svo virist sem samband s milli slttarbyrjunar og mealhita rsins, tt auvita geti margt anna komi til. etta samband virist srstaklega gott ef nokkur r eru tekin saman, t.d. me kejumealtlum.

Bjrn var kappsmaur vi heyskap. Jn Jhannesson kemst skemmtilega a ori: „Til ess er teki a honum hirtust fljtar og betur hey en rum mnnum, og tali var a ekki kmi a urrkasumar, a hey hrektust til muna hj Birni Brandsstum. Hins vegar tti hann ltill slttumaur. Honum beit illa, og hann hafi ljtt og erfitt slttulag, en vi rakstur var hann tvgildur“. Jn segir einnig: „Birni hefur veri mjg snt um reikning, og eru tlur einna varhugaverastar af v, sem stendur ritum hans“. Bjrn lagi a herslu a hefja heyskap um lei og spretta og stund leyfu og a menn nttu flsudaga til heyskapar eins og frekast vri unnt. Treysta aldrei a gur urrkur gfist sar. Mttu margir enn taka etta sr til fyrirmyndar egar njta skal slenska sumarsins. Grpa gu dagana jn - jafnvel ma - til sumarverka ea tiveru en treysta ekki alfari gviriskafla ssumars til slkra hluta. Komi eir er um ngjulegan bnus a ra.

Fegarnir Jn og Jn Jnssynir klerkar Eyjafiri hldu dagbkur um veur (og fleira) nrri v 100 r. Elsta dagbkarhandrit Jns eldra er dagsett janar 1747, en seinustu frslur Jns sonar hans eru fr v gst 1846.

Veurlsing fylgir flestum dgum, auk ess viku- og mnaayfirlit lengst af. Inn milli eru einnig msar upplsingar arar r bskapnum. Gallinn er hins vegar s a fst af essu er aulesi – leturger og stafsetning me allt rum htti en n tkast, textinn mjg bundinn (styttingar notaar), auk ess sem hlutar handritanna eru ornir bsna mir. Jn eldri frir dagbk sna fyrstu rin latnu. Satt best a segja arf anna hvort atvinnumennsku handritalestri ea srlega rautseigu og gott auga til a brjtast gegnum allt saman.

Hr notum vi okkur aeins eina litla tflu sem snir tufall (heyfeng) bjrum Jns yngra runum 1786 til 1836. Taflan birtist brotum, eftir v sem tmi lei, dagbkum hans. Vi berum heyfeng hvers rs saman vi reiknaan rsmealhita Stykkishlmi. – En fyrst verum vi a fara feinum orum um fegana. r upplsingar eru fengnar r „slenzkum viskrm“ Pls E. lasonar sem n eru agengilegar netinu.

Jn Jnsson eldri var fddur Bakka Svarfaardal 19. september 1719 og lst 3. jl 1795. Hann var stdent fr Hlaskla 1745, var djkni a Mruvallaklaustri, fkk Grundaring Eyjafiri 1758 og hlt til viloka. Bj fyrst Gurnarstum, san Grund en sast Npufelli. Jn Jnsson yngri var fddur Gurnarstum 28. gst 1759 en d september 1846. Hann var stdent r heimaskla 1780 og vgist 1783 sem astoarprestur fur sns. Bj fyrst a Grund, san Npufelli, en fluttist a Mrufelli 1798. Fkk Grundaring 1795, eftir fur sinn og Mruvallaklaustursprestakall 1839. Fluttist a Dunhaga og andaist ar.

dagbkum Jns yngra eru nokkrum stum listar yfir tufall bum hans. Fyrsta ri sem ritstjrihungurdiska hefur rekist er 1786 – hugsanlega leynast tlur fyrri ra hrgunni s betur a g. Einnig m finna upplsingar um engjaheyskap ar til Jn flutti a Mrufelli, en ekki eftir a (svo sst hafi til). Tlur eru einnig til fr rum hans a Dunhaga, en ar eru tn greinilega mun minni – og bskaparumsvif hins ttra prests minni en ur var. egar vi horfum tlurnar verum vi auvita a hafa huga a reianlega hefur veri munur tnum Npufells og Mrufells – reyndar eru upplsingar um mlingar str eirra dagbkunum – og vi gtum reynt a reikna tufall flatareiningu, en vi ltum n sem ekkert s. Smuleiis verur a telja lklegt a Jn hafi stunda tnbtur – og a aukning s sem fram kemur heyjum tlunum s ekki einungis breytingum veurfari a akka.

leiinni skulum vi til gamans bta riju gagnarinni vi. Mlingum rlegum samstuvikum gisp2-kjarnanum Grnlandi sama tma. Samstuvikin veita upplsingar um hitafar - en hafa verur huga a a er 3 km h hbungu Grnlandsjkuls, en ekki vi sjvarml slandi.

Reiknum vi „hra“ fylgnistula milli „Stykkishlmshitans“ (sem er ekki mldur Hlminum) og essara riggja gagnaraa er tkoman essi. Hiti/slttarbyrjun = -0,42. Mnustalan ir a v sar sem slttur hefst - v kaldara hefur ri veri. Hiti/tufall = 0,43. v meiri sem taa er - v hlrra hefur ri veri. Hiti/samstuvik = 0,30. [v neikvari sem samstuviki er - v kaldara er slandi].

veurfri ykja etta ekki hir fylgnistular( marktkir su), en ttu lklega nokku gir heilbrigis- og flagsvsindum ar sem tengslhrifatta eru gjarnan enn flknari og torrari heldur en lofthjpnum.

Vi skulum fyrst bera saman tmarair tufalls og hita beint - fr ri til rs.

w-blogg240421c

rsmealhita m lesa af vinstri kvara, en tufall (hestar) af eim hgri. Sasta r heyfengsupplsinganna er 1836 - vont r - tufall a versta san 1812 (samt 1834 og 1835). ennan tma l vi strvandrum via noranlands. Versta heyskaparsumari var 1802 - frgt hallrisr. Tufall var litlu meira 1796 (um a hfum vi ekki enn fjalla hr hungurdiskum). Mest var tufalli 1820 og aftur 1831. fyrri hluta tmabilsins heyjaist einnig vel 1789 og 1805. Vi ykjumst vita eitthva um hitafar allra ra 19.ld (lti reyndar um 1802), en mlingar fr 18.ld eru llu gisnari. Kannski getum vi ntt okkur tufalli til giskana.

Brandsstaarin (slttarbyrjun) nr fr 1802 til 1857. Stundum nefnir Bjrn nkvman dag, en stundum aeins viku sumars. Sasta slttarbyrjun hans var 1835, 31.jl, en s fyrsta 1852, 8.jl. Smuleiis hf hann sltt snemma 1805 og 1842, ea 10.jl.

Vi ltum samstuvik ranna 1780 til 1857. au segja okkur a kaldast hafi veri 1835 - en hljast 1786, en a r ekkjum vi engar hitamlingar hr landi (nema illskiljanleg brotabrot fr Magnsi Ketilssyni sslumanni Bardal Skarsstrnd).

Nst giskum vi hitann beint t fr mlirunum remur, hverri fyrir sig. kemur ljs a breytileiki tlaa hitans er miklu minni heldur en ess mlda - en slkt er alvanalegt. A lokum bum vi til 5-ra kejumealtl og berum saman. ar sst blingin vel.

w-blogg240421d

Bli ferillinn snir Stykkishlmshitann. Raui ferillinn er „tufallshitinn“, s grni snir „slttarbyrjunarhita“, en s brni „samstuvikahita“. a sem er srlega athyglisvert er a hgildi og lggildi ferlanna eru ekki fjarri v a vera samtma. Allir eru sammlaum kuldakasti (skammvinna) fjra ratug 19.aldar og smuleiis er smilegt samkomulag um tv tmasetningu nstu kuldakasta undan, um 1825 og um 1810. Hitinn fer mjg nearlega v fyrsta - e.t.v. er hr um raunverulega villu mati Stykkishlmshitanum a ra. - Alla vega m taka etta sem alvarlega bendingu ar um. Mli verur rugglega rannsaka nnar.

Samstuferillinn syndir gegnum allt tmabili svipuum slum - snir illa hlskeii sem kom eftir 1840 - a skei var rugglega hlrra en a sem ur kom - alla vega hlrra en tminn fyrir 1820. ljsara er me misrmi 18.ld (ur en hitamlingarnar vera samfelldar). ar virist tufalli vera minna heldur en hitinn sem samstumlingarnar giska . Ba m til skringar essu misrmi. a hefur t.d. snt sig a 20.ld komu margra ra tmabil egar miki misrmi var milli hitavika vi strendur Grnlands og uppi jklinum - hugsanlega er hr um eitthva slkt a ra. Hugsanlega gti neikvra hrifa Skaftreldamunnar enn hafa gtt heyfeng (og grurfari) ratug ea meira eftir gosi. Eins gtu tn Jns hafa veri marktkt minni heldur en sar var. giskanir sem sst hafa um hitafar slandi - gerar eftir hitafari ngrannalndum okkar Evrpu - sna tiltlulega hltt tmabil hr landi lok 18.aldar. Varlega skulum vi tra slku - nema fleiri bendingar berist - en vi vitum a alls ekki voru ll r vond.

w-blogg010221e

Hr reynum vi a „eya“ blingunni. a er gert me v a halda hitamlingakvaranum eins og hann var (til hgri) - mean vi belgjum tlanakvarann t. Mlingakvarinn nr fr 1 til 5 stiga, en tlanakvarinn til 2 til 4 stiga. Me essu mti sjum vi tmasamrmi - og samrmi - betur en ur.

Spurning hvort ritstjri hungurdiska leggur n samantekt ritara heimilda um veurfar landinu sari hluta 18.aldar.

Heimildir:

Brandsstaaannll, eftir Bjrn Bjarnason Brandsstum: Hnavatnsing I, tgfu annaist Jn Jhannesson. Reykjavk: Sguflagi Hnvetningur, Hnvetningaflagi Reykjavk, 1941, 237 s.

Handrit Landsbkasafni slands: BR 81- 86 8vo.

Hitamlingar msum stum.


Snyrtileg smlg

Smlg fer yfir landi morgun, sunnudag 25.aprl. Hn er svo grunn a varla m greina heildregna jafnrstilnu kringum mijuna.

w-blogg240421a

Klukkan 9 fyrramli hin mjg svo greinilega lgarmija a veravi Vestmannaeyjar - ea einhvers staar vi suvesturstrndina. Varla a lgin sjist essu spkorti evrpureiknimistvarinnar. En eins og korti snir er tluver rkoma samfara lginni - misdreif en tala um 15 til 30 mm slarhringsrkomu stku sta. Ef korti er skoa nnar m sj litla rhyrninga merkta rkomusvi. a segir okkur a etta s svonefnd klakkarkoma - orin til vegna ess hversu stugt lofti er. Mestu rkoman a ganga yfir hfuborgarsvi ntt - en verur miskf eftir svum - kannski 3 til 6 mm/klst ar sem mest verur - en vast minna. - eir sem nenna geta rifja upp gamlan hungursdiskapistil um rkomukef.

En lgin er ekki alveg ll ar sem hn snist. Uppi 5 km h (500 hPa) sjum vi tluvert fluga lg - sma um sig a vsu, en ar eru ttar jafnharlnur og ar me verulegur vindur.

w-blogg240421b

Sunnan vi lgarmijuna m sj um 40 m/s ar sem mest er. essu korti sna litir hita. Mjg kalt er lgarmijunni, -32 stig yfir Reykjavk - en mun hlrra allt um kring. Kalda lofti fyllir lgina - ef svo m segja - jafnar sjvarmlsrstisvii alveg t - annig a hinn snarpi vindur nr ekki til jarar. Enn ofar m sj strokk verahvrfunum - ar inni er aftur hlrra heldur en umhverfis.

Lg essi hreyfist hratt til suausturs tt til Bretlands - og vindur nr sr smm saman strik, er sp allhvssum undan vesturstrndum Skotlands og rlands rijudag. Fyrir tma tlvuspa voru lgir af essu tagi afskaplega erfiar vifangs. E.t.v. gtu gisnar hloftaathuganir rekist r - en ef til vill ekki. Hvernig a sp rhellisrigningu lg sem ekki er hgt a finna? En n er ldin nnur (ea annig).


Nsta sa

Um bloggi

Hungurdiskar

Höfundur

Trausti Jónsson
Trausti Jónsson
Hfundur er veurfringur og hugamaur um veur.
Ma 2021
S M M F F L
            1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31          

Njustu myndir

  • w-blogg110521a
  • w-blogg110521a
  • w-blogg080521a
  • w-blogg030521b
  • w-blogg030521a

Heimsknir

Flettingar

  • dag (13.5.): 27
  • Sl. slarhring: 516
  • Sl. viku: 2743
  • Fr upphafi: 2033663

Anna

  • Innlit dag: 22
  • Innlit sl. viku: 2430
  • Gestir dag: 20
  • IP-tlur dag: 20

Uppfrt 3 mn. fresti.
Skringar

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband