Íslandssöguslef 2

Náttúrufrćđingurinn mikli, Ţorvaldur Thoroddsen, hélt ţví fram ađ veđurfar hefđi lítiđ breyst frá landnámi, harđinda- og gnćgtaár hefđu ađ vísu gengiđ yfir en á svipađan hátt allan tímann. Seint á ritferlinum viđurkenndi hann međ semingi ađ 19. öldin hefđi veriđ íviđ skárri en aldirnar tvćr nćstar á undan. Ţegar hlýindahrinan mikla skall á - um ţađ bil sem Ţorvaldur féll frá fóru jöklar ađ hörfa, hríđum fćkkađi og hafís var nćrri ţví úr sögunni, skiptu frćđingar um skođun og fram var sett grófgert línurit hitabreytinga frá landnámi.

Hún sýndi mikil hlýindi á ţjóđveldisöld og svo aftur ţegar frelsi var fengiđ - en sífelld harđindi og hörmungar ţar á milli. Í greinum sem Jón Eyţórsson veđurfrćđingur skrifađi á ţriđja áratugi aldarinnar var hann mjög á línu Ţorvaldar - ásamt landkönnuđinum Fritjof Nansen - vildu báđir tengja velmegun ţjóđanna, fyrr á tímum sem og nú, ţjóđfélaginu en ekki einhverjum tilviljanakenndum veđurfarsbreytingum. Jón áttađi sig fljótt á jöklabreytingunum og hlýindunum ástćđu ţeirra, en í síđustu pistlunum sem hann skrifađi í tímaritiđ Veđriđ áriđ 1965 fjallađi hann um milda og hlýja vetur fyrri tíđar - ţađ var oft harla gott veđur á hörmungaskeiđinu.

Harđindamenn fengu síđan á silfurfati ađ utan hina dćgilegu hugmynd um „litla ísöld“ - sem reyndar enginn veit hvenćr byrjađi og hvenćr endađi - og breski veđurfarsfrćđingurinn Hubert Lamb bjó til eitthvađ sem kallađ er „miđaldahlýskeiđ“ - ţótt enginn viti heldur um upphaf ţess eđa lok. Ţessir tveir tímabilaleppar virtust falla vel ađ hugmyndum um ţjóđveldishlýindi, niđurlćgingarkulda og ađ lokum endurreisnarhlýindi. Bćđi litlaísöld og miđaldahlýskeiđiđ hafa veriđ ţrálát í skrifum – en eru ekki eins fastnegld og flestir halda. Ţannig hefur lokst nćrri ţví tekist (en bara nćrri ţví) ađ höggva miđaldahlýskeiđiđ í spađ - međ ţví ađ breyta nafninu í „miđaldavik“ sem ekki er jafn gildishlađiđ og upprunanlegi nafnbleđillinn.

Hlýnunin sem varđ á árunum 1920 til 1930 og kólnunin snögga um miđjan sjöunda áratuginn ollu ţví ađ menn töldu meiri ástćđu en áđur til ađ leggjast aftur í ţćr rituđu heimildir sem Ţorvaldur Thoroddsen hafđi veriđ hvađ duglegastur viđ ađ draga saman, en sömuleiđis var byrjađ á ţví ađ ráđa í náttúruna sjálfa. Ţá var búiđ til frjókornatímatal nútíma ţar á međal var leitađ svara viđ spurninguna um útbreiđslu kornrćktar á Íslandi fyrr á öldum, landnýtingar- og uppblástursaga var tengd og tímasett međ rannsóknum á öskulögum og meira ađ segja var hugađ ađ borunum í jökla landsins í leit ađ veđurfari fortíđar.

Á undanförnum 15 árum eđa svo hafa gríđarmiklar rannsóknir fariđ fram á veđurfari fortíđar á Íslandi, greinarnar orđnar meira en hundrađ og flestar ţeirra bitastćđar. Grófgerđ mynd er ađ verđa til af veđurfari „nútíma“ - frá lokum síđasta jökulskeiđs og ţar međ fylgja batnandi upplýsingar um veđurfar Íslands frá landnámi. Talsvert vantar ţó upp á ađ sú mynd sé orđin skýr - sérstaklega er skortur á fullnćgjandi skýringum á ţeim breytingum sem veđurvitni segja frá. Sömuleiđis vantar sárlega samantektir á öllum rannsóknunum – ţótt e.t.v. sé byrjađ ađ sjá í land í ţeim efnum 

Í bakgrunni allrar umrćđu um veđurfar fortíđar er listi um orsakavalda:

•  Breytingar í virkni/útgeislun sólar (upplýsingar fara batnandi um sögu ţeirra - en ađ minnsta kosti tvö alvarleg álitamál standa út af borđinu)
•  Breytingar á efnasamsetningu lofthjúpsins (sćmilega ţekktar á íslandssögulegum tíma)
•  Breytingar á armengun (óljósari - og áhrif ekki nćgilega fastnegld)
•  Breytingar á landnotkun/gróđurfari (ţekking á ţeim er batnandi - en hugmyndir um áhrif nokkuđ misvísandi)
•  Eldgos (eldgosasagan er smám saman ađ verđa heillegri - en deilt er um langtímaáhrif - og áhrif komi mörg stór í röđ)
•  Tilviljanakenndur, innri breytileiki hringrásar lofthjúps og sjávar (vantar talsvert upp á ţekkingu á orsökum og afleiđingum)
•  Stađbundnar breytingar á lóđréttum stöđugleika sjávar (athyglisverđar hugmyndir uppi en saga stöđugleikans lítt ţekkt)

Breytingar á hitafari jarđar skila sér nćr óhjákvćmilega í breytingum á snjóhulu og hafísţekju. Fleira (áđurnefndur lóđréttur stöđugleiki sem og breytileg vindáttartíđni á norđurslóđum) kemur viđ sögu hafíssins, en breytingar á endurskinshlutfalli jarđar skila sér aftur í auknum hita eđa kólnandi veđurlagi - eftir ţví sem viđ á.

Fleira kemur viđ sögu veđurfarsbreytinga

•  Breytingar á brautarţáttum jarđar (hafa varla áhrif nema á ţúsundáratímakvarđa sjá gamlan hungurdiskapistil og viđhengi hans)

•  Halastjörnuárekstrar og ţannig nokkuđ - algjörlega tilviljanakennt - en einhverjir eru samt alltaf ađđ nefna ţá (einnig í gömlum hungurdiskapistli)
•  Landrek og afstađa meginlanda og hafs, hálendis og láglendis - engin áhrif á tímakvarđa Íslandssögunnar (líka nefnt í gömlum pistli)

Meira síđar.


« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Athugasemdir

1 Smámynd: Ţórhallur Pálsson

Sćll Trausti !

Ég vil lýsa ánćgju minni međ ţađ ađ sjá ţína fróđlegu pistla á nýjan leik.

Ég er dyggur lesandi, ţó skilningur minn sé ekki alltaf upp á marga fiska.

Kveđja, Ţórhallur Pálsson (MA 1972)

Ţórhallur Pálsson, 2.6.2014 kl. 23:03

2 identicon

nokkuđ mikiđ af upplýsingar á eitni síđu. en einhver regla er til stađar í óreiđuni. og hana hlítur ađ vera hćgt ađ fynna skilst ađ el nino virđist koma á reglulegu millibili hann á ađ vera svokallađur dauđur sjór siđan á ađ vera til annađ veđur afbrigđ el eithvađ hann á ađ vera lifandi ađ mér skilst. svo ţađ er kanski til regla. svo menn taka dćmi um hagafelsjökulí í langjökli ţegar jökullin hopađi breitist mikiđ í nágreninu ár hurfu uppsprettur gufuđu upp og uppfok hófst ţegar til ţess ađ gera lítil breitíng á umhverfi breitir nćr umhverfi sínu á varla meiri tíma en mansaldur. gétur mađur ímundađ sér hvađ mun gerast ţegar eyjar í lígt og hluti assoreyjar hrinja í hafiđ og valda flóđum í ameríku ţađ er ađ minstakosti keníng eins skilst mér ađ ţađ hafi veriđ eldsumbrot viđ eina eyna fyrir skömu . ţó afleiđíngar svoleiđis hamfara komi ekki altaf strax fram. en senilegas finnur jörđinn eihverja leiđ til ađ aflúsa sig. á einhvern hátt losađi hún sig viđ risaeđlurnar. veđuratuganir og skráníng er lykkillin ađ ţví ađ skilja hvernig jörđinn vinur en ekki minni manna sem er skamvint.

kristinn geir steindórsson briem (IP-tala skráđ) 4.6.2014 kl. 21:30

Bćta viđ athugasemd

Ekki er lengur hćgt ađ skrifa athugasemdir viđ fćrsluna, ţar sem tímamörk á athugasemdir eru liđin.

Um bloggiđ

Hungurdiskar

Höfundur

Trausti Jónsson
Trausti Jónsson
Höfundur er veđurfrćđingur og áhugamađur um veđur.

Fćrsluflokkar

Ágúst 2020
S M Ţ M F F L
            1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31          

Nýjustu myndir

  • ar_1871p
  • ar_1871t
  • ar_1870p
  • ar_1870t
  • w-blogg010820a

Heimsóknir

Flettingar

  • Í dag (8.8.): 270
  • Sl. sólarhring: 270
  • Sl. viku: 1171
  • Frá upphafi: 1951339

Annađ

  • Innlit í dag: 234
  • Innlit sl. viku: 985
  • Gestir í dag: 221
  • IP-tölur í dag: 218

Uppfćrt á 3 mín. fresti.
Skýringar

Eldri fćrslur

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband