Af hfudegi

dag er „hfudagur“ - tengdur sgunni af lflti Jhannesar skrara. essi dagur hefur lngum veri tengdur verabrigum - halla tekur a hausti. Dagurinn hefur t tengst eim hluta kirkjursins sem fylgir almanaksdgum, eins og flestir drlingadagar og jlin. Hfudagurinn er 29.gst r hvert, rtt eins og jlin eru 25.desember. kirkjurinu eru lka a sem er oft kalla „hrranlegar htir“ - allar meira og minna tengdar pskum. Leifar r gmlu tungltmatali gyinga og ar me vorkomu Gyingalandi.

Hin msu kirkjuing fjru aldar reyndu a ba til eins konar samrmt kirkjutmatal - fella pskatmatali reglubundinn htt a hinu rmverska tali sem langoftast er kennt vi Jlus Csar - jlanska tmatali.

Smm saman kom ljs a ri var rlti of langt jlanska talinu, munai tpum remur dgum v og „rttu slarri“ hverjum 400 rum. etta ddi a bi slstur og jafndgur fluttust smm saman til - uru fyrr og fyrr dagatalinu. annig s skipti a ekki svo stru mli fyrir flesta hluti - hver kynsl fyrir sig var ekkert vr vi etta misrmi - jl voru eftir sem ur alltaf 25.desember. Hins vegar fru pskar flot - vegna ess a eir eru tengdir fullu tungli nrri jafndgrum. Reiknimeistarar kirkjunnar su a um sir myndi stefna efni, eir hugsuu nefnilega langt fram tmann. A v myndi koma a nuviknafasta fyrir pska fri a rekast jlahaldi -var ori furustutt a 16.ld - og a v kmi. Og endanum (eftir sundir ra a vsu) rkjust pskarnir jlin.

essi hugsun var ngilega gileg til ess a ljst var a eitthva yri a gera. Margt kom til greina. a hefi einfaldlega veri hgt a festa pskana kveinna daga fjarlg fr jlum - en dlti subbuleg lausn ein og sr - almanaksri vri enn of langt mia vi slarri. a hefi lka veri hgt a lta „villu“ sem safnast hafi fyrir halda sr - en sj til ess a ri yri af rttri lengd eftir a - og gera ekki meir.

Ritstjri hungurdiska ekkir hinn trarlega tt umrunnar lti sem ekki neitt - en honum er ljst a a var mikilvgt a ekki vri unnt a efa rttmti dagsetningar pskanna. ar var kvein samkeppni vi gyinga, rtt skyldi vera rtt - var augljslega ori vitlaust egar komi var fram 16.ld. a var hins vegar kannski bara gtt a jlin var a reka fr slstunum (og slstuhtum heiingja).

Fyrst kvei var a flytja pskana „rttan sta“ gagnvart slargangi (og ar me vori) urfti a kvea hverniga skyldi gert. Einfaldast tti a sleppa eim 10 aukadgum sem jlanska tmatali hafi fullkomleika snum btt vi ri fr v kirkjuingin voru haldin fjru ld.

kalskum lndum var etta gert hausti 1582, en misvel gekk a leirtta annars staar, hr landi ekki fyrr en hausti 1700. hafi 11 dagurinn bst vi villuna. Leirtta tmatali er kennt vi Gregoranus pfa, en oftar er hr landi tala um „nja“ og „gamla stl“ egar fjalla er um breytinguna.

En hva hefur etta allt me hfudaginn og veurspvsi sem honum tengist a gera?

J, gamla stl var hfudagurinneins og n 29.gst. Haustjafndgur voru hins vegar 12.september. slensku almanaki sem gefi ver t Hlum Hjaltadal 1671 segir: „ann 12. september gengur sl metasklar (vogarmerki), er dagur og ntt aftur jfn, fr uppgngu slar a reikna til niurgngu“.

Hfudagur var annig 14 dgum fyrir jafndgur ri 1672 - nja stl eru jafndgur a hausti hins vegar 22.september. Hfudagurinn er v 24 dgum fyrir jafndgur n dgum. Allir sem fylgjast me veri vita a s einhvertmatalsregla v anna bor tengist hn fremur gangi himintungla (slar) heldur en heilagramannadgum. etta olli v a veurreglur tengdar messudgum uru allar svipstundu fremur trverugar. Margir hldu enn og tluu um „gamla hfudaginn“ - 14 (ea 13) dgum fyrir jafndgur - sem ann sem taka skyldi mark , 8. ea 9. september nja stl.

Fleiri messudagareglur komust vi etta uppnm - vi rekjum a ekki hr og n (kannski sar?).

En tkum anna dmi. ri 1672 bar fyrsta vetrardag upp 12.oktber - hann var 30 dgum eftir jafndgrum - og a mealtali var hann gamla stl jafnlangt eftir jafndgrum og er n dgum - um mnui. slenska misseratmatali var nkvmara heldur en a jlanska, en var hins vegar ekki teki upp fyrr en kringum ri 1000. Ekkert urfti v a hringla me veurreglur gagnvart v. Gallinn er hins vegar s a flest gmul veurspeki er innflutt, tengd anna hvort kirkjurinu ea gangi himintungla - samin suur Evrpu. Hr er hvorki vit n rm til a rekja au ml - ritstjri hungurdiska gti mala sitthva - n byrgar (hann er ekki menntaur forn- ea mialdaspeki).

Eftir a ni stll var tekinn upp var hgt a leita nir misseristmatalsins og velja fimmtudag 21.viku sumars ann dag sem mark skyldi taka - hfust rttir.

tgefandi Hlaalmanaksins 1671 getur ekki veurreglu tengda hfueginum, en nefnir ara - sem reyndar er enn floti okkar dgum - ea var a alla vega egar ritstjri hungurdiska var ungur maur. ar segur um Egedusarmessu 1.september:

„urrt veur Egedsusarmessu halda sumir merki urrt haust“.

Ritstjri almanaksins tekur ekki afstu til reglunnar - segir aeins a sumir haldi. Vi gtum teki eftir v r hvort reglan gengur eftir - svo gtum vi lka liti til „gmlu Egedusarmessu“ sem er (mia vi jafndgur) ann 11.september r (ea ann 12. ef a hentar betur).

essi breyting - a sleppa 11 dgum r rinu - hefur veri mrgum meirihttar hfuverkur. N dgum vri etta einfaldlega ekki hgt - myndum okkur ll tlvuvandrin sem myndu af essu skapast.

En hva me hfudaginn r, 2021?

w-blogg290821a

Hr m sj stuna Egedusarmessu (mivikudag 1.september) r ranni evrpureiknimistvarinnar. Jafnharlnur eru heildregnar af eim m ra vindtt og styrk. Litir sna ykktina, en hn mlir hita neri hluta verahvolfs. Eitt helsta takasvi norurhvelsins er vi sland. venjuflug h vestan Skotlands dlir til okkar mjg hlju lofti r suri. ykktin er mikil, ekki alveg jafnmikil og mestu hlindunum sustu viku. Reiknilkn eru helst v a hin gefi heldur eftir lok vikunnar, afl hennar minnki og a hn hrfi heldur austur bginn. Ekkert er enn gefi eim efnum.

gurlegurkuldapollur er yfir Norurshafi - og haustsvipur honum. Hann er binn a vera arna um nokkra hr - skir heldur sig veri me lkkandi sl. Langtmaspm gengur ekki mjg vel a ra framt hans - r sj a hann mun fra sig nr Kanada nstu daga - en hvort ea hvernig hann kemur hr vi sgu er enn ljst- fer af v fjlmrgum sgum sem vi getum ekki veri a rekja hr. En vel m vera a essi kuldapollur ni a gangsetja hausti hr landi.

Til gamans (fyrir rekmikla) er hr meira um tmatalsbreytinguna:

Tmatalsbreytingin gekk hratt fyrir sig hr landi - tilkynning konungs er dagsett 10.aprl og skyldi lesin upp Alingi um sumari: „Forordning om Almanakkens Forandring til Brugelighed paa Island og Fre“. Ritstjri hungurdiska hefur ekki agang a prentaa frumritinu, en tilkynningin er prentu „Lovsamling for Island“, 1.bindi, s.550 til 552. En dagatal nvembermnaar fylgdi. ar m sj Marteinsmessu 11.nvember, fullt tungl ann 15., laugardag 16. og san er nsti dagur sunnudagur 28.nvember, 1.sunnudagur aventu. [Enginn svartur fstudagur etta ri] - og jl bar brtt a.

Alingi brst vi og gaf t srstaka tilkynningu um hvernig skyldi fari me slenska misseristali (sama heimild, s.553-554). - Hn hefst svona - oralag svoklluum kansellstlsem ritstjri hungurdiskahefur stundum veri sakaur um a nota (en er v miur fr um):

„Hans Kngl. Maj[st] allranugustu befalnng, sem hr fyrskrifu er, me strstu undirgefni a hla og eptir lifa, var af lgmnnum me ri forstandugra manna innan og utan vebanda svo skikka og fyrir sett (eptir v sem eim skiljanlegt er) um eptirkomandi ra timatal ess nja stls, sem nst kynni gnga tmatali fyrirfarandi ra eptir eim gamla stl, sem ei er svo allt glggt dnsku almanaki a finna, en arf , eptir nausynlegu landsins og bskaparins httalagi a agtast, svo enginn misskilningur og tvdrgni taf hljtist meal innbyggjaranna:“

San koma fyrirmli: i) um vetrar komu [og misvetrar orrakomu, sumar komu og fardaga t], ii) um vertar hald, iii) vinnuhja skildaga, iv) auxarraling, v) hey-annir.

A lokum segir:

„Hverir helzt sem vera kunna hr i landi, andlegrar stttar eur veraldlegrar, sem lrir eru upp rmtal, eru vinsamlega umbenir (eptir snu viti) slenzkt rm uppsetja eptir eim nja stl, undir approbationem eur stafestu ela og velruverugra herra biskupanna essa lands, svo v sur misskilningur eur srvizka kunni meal ess ffra almga af hljtast, heldur srhver lti sig af sr hyggnari manni gmannlega sannfra, svo v sur nokkur veri fundinn v, sig mt Hans Kngl. Maj[st] allranugustu befalningum hfilega a forgrpa“.

Allt til ess a gera mjg einfalt - en samt trlega ruglandi. Fyrir breytinguna voru jlin komin 14 dgum aftur fyrir slstur - sta eirra 3 sem „rtt“ var tali (eins og var tma Nkeuingsins ri 325). Til leirttingar urfti a sleppa 11 dgum r rinu - nvember var fyrir valinu.

En hr landi gekk tmatalsbreytingin mun betur heldur en bi Englandi og Svj. Svar lentu ttalegri martr - eirra dagatali er m.a. 30.febrar 1712 en Englandi urfti a flytja ramtin lka - au voru ur jafndgrum ea sndarjafndgrum (g veit ekki hvort). Pskadagsetningar milli 1582 fram a nja stl eru lka hlfger martr - misjafnar eftir lndum.


Sasta frsla | Nsta frsla

Athugasemdir

1 Smmynd: Halldr Jnsson

Strfrleg samantekt og frleg.Krara akkir fyrir a g hafi ekki napa ap skilja etta allt, t.d. hvernig Enskir fluttu ramtin og hvernig a kemur t kngasgum og stjrnar.

Halldr Jnsson, 30.8.2021 kl. 15:18

2 Smmynd: Halldr Jnsson

egar g var jarvinnuverktaki sagi g mnnum a ba sig undir a frost myndi hamla 15.oktber og fannst mr a yfirleitt vera a veruleika a fyllingarvinna tfist .

Halldr Jnsson, 30.8.2021 kl. 15:21

3 Smmynd: Trausti Jnsson

Enskir fluttu ramtin ri 1752 (en skotar hfu gert a egar ri 1600). g veit ekki hvenr a gerist hr landi - en hafi ekki veri gert vi kristnitku. etta getur valdi umtalsverum ruglingi (og gerir) egar maur les enska sgu - maur heldur a atburur sem gerist t.d. febrar 1666 hafi gerst 1665 - v a er rtali sem var nota. ar a auki sst a seinni tma sguritarar „leirtta“ etta sumir - arir ekki. Rtt a hafa huga. - Um etta m lesa t.d. hr:https://en.wikipedia.org/wiki/Old_Style_and_New_Style_dates

15. oktber er algengt a frost su a hefjast - fyrsti snjr jr Reykjavk verur oft kringum 20. til 25. oktber.

Trausti Jnsson, 2.9.2021 kl. 01:38

Bta vi athugasemd

Ekki er lengur hgt a skrifa athugasemdir vi frsluna, ar sem tmamrk athugasemdir eru liin.

Um bloggi

Hungurdiskar

Höfundur

Trausti Jónsson
Trausti Jónsson
Hfundur er veurfringur og hugamaur um veur.
Jn 2023
S M M F F L
        1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30  

Njustu myndir

  • w-blogg070623a
  • Slide16
  • Slide15
  • Slide14
  • Slide13

Heimsknir

Flettingar

  • dag (10.6.): 167
  • Sl. slarhring: 424
  • Sl. viku: 2843
  • Fr upphafi: 2271209

Anna

  • Innlit dag: 162
  • Innlit sl. viku: 2566
  • Gestir dag: 161
  • IP-tlur dag: 159

Uppfrt 3 mn. fresti.
Skringar

Eldri frslur

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband