Nßtt˙ruhamfarir, hŠttumat og hŠttumatsrammi Al■jˇ­ave­urfrŠ­istofnunarinnar

Ritstjˇri hungurdiska haf­i lengi afskipti af hŠttumati vegna snjˇflˇ­a og annarra nßtt˙ruhamfara en hŠtti ■vÝ ■ˇ fyrir nokkrum ßrum. Vi­ ■au ■ßttaskil tˇk hann saman eins konar (persˇnulegt) uppgj÷r ■ar sem fjalla­ er um hŠttumatsmßl ß almennum grundvelli. Ůetta uppgj÷r fer hÚr ß eftir (sett saman fyrir fjˇrum ßrum).

Ritstjˇrar g÷mlu landsmßlabla­anna ßttu ■a­ til a­ birta eftir sig ˇskaplegar langlokur um a­skiljanleg mßlefni - misvel skiljanlegar ■eim sem ekki tˇku ■ßtt Ý umrŠ­unni. Ritstjˇra hungurdiska koma ■essar g÷mlu (tilgangslitlu?) langlokur ˇhjßkvŠmilega Ý hug vi­ birtingu textans hÚr a­ ne­an og bi­ur lesendur velvir­ingar - en ■eir mega gjarnan hafa Ý huga a­ ■eir ■urfa ■ˇ alltÚntáekki a­ grei­a fyrir - eins og lesendur bla­a fyrri tÝma. Til hagrŠ­is ßhugas÷mustu lesendum hefur pdf-ger­ ritger­arinnar veri­ l÷g­ sem vi­hengi me­ ■essum pistli, myndir eru skřrari ■ar en hÚr a­ ne­an. T÷lur sem birtast ß stangli Ý hornklofum [] vÝsa til aftanmßlsgreina.á

Inngangur

Snjˇflˇ­in hÚr ß landi 1994 og 1995 ollu stˇrkostlegu mann- og eignatjˇni. ═ framhaldinu voru ÷ll snjˇflˇ­amßl og ■ar me­ hŠttumat tengt ■eim tekin til endursko­unar frß grunni. S÷mulei­is var ßkve­i­ a­ verja umtalsver­um fjßrmunum til rannsˇkna, vi­varana og varnarvirkjaframkvŠmda. Umhverfisrß­uneytinu var falin ßbyrg­ ß mßlaflokknum og hlutverk Ve­urstofunnar auki­ verulega.

┴ri­ 1999 gaf Al■jˇ­ave­urfrŠ­istofnunin (WMO) ˙t skřrslu um hŠttumat vegna nßtt˙ruhamfara. Ůß var a­ lj˙ka sÚrst÷kum ßratugi ßtaks Sameinu­u ■jˇ­anna gegn aflei­ingum nßtt˙ruhamfara [1990 til 1999]. ═ ljˇs kom a­ snjˇflˇ­ahŠttumat Ve­urstofunnar fÚll mj÷g vel a­ ■eim ramma sem skřrslan setti fram. ═ framhaldi af birtingu hennar var ritu­ greinarger­ ■ar sem matsa­fer­ir [hŠttumatsrammi] sem Al■jˇ­ave­urfrŠ­istofnunin mŠlti me­ og ■Šr sem nota­ar voru vi­ snjˇflˇ­ahŠttumat Ve­urstofunnar voru bornar saman.áGreinarger­in er a­gengileg ß vef Ve­urstofunnar.

═ framhaldi af hamfaraßratugnum var sÝ­an stofna­ til al■jˇ­asamstarfs um varnir og vi­br÷g­ gegn nßtt˙ruhamf÷rum. ┴ ensku nefnist ■a­ United Nations International Strategy for Disaster Reduction, skammstafa­ unisdr. SÝ­an hefur miki­ starf fari­ fram ß vettvangi ■essara samtaka, en ■vÝ mi­ur hefur ═sland ekki sÚ­ sÚr fŠrt a­ taka ■ßtt Ý ■vÝ nema Ý mřflugumynd. Von er ■ˇ til a­ ■a­ breytist. Upplřsingar um st÷rf unisdr, skřrslur sem komi­ hafa ˙t ß ■ess vegum, og upplřsingar um hugt÷k sem notu­ eru mß finna ß vef verkefnisins.

Eru allir sem eitthva­ koma nŠrri hŠttumati e­a hafa ßhuga ß ■vÝ hvattir til a­ kynna sÚr efni sem ■ar mß finna.

┴herslubreytingar Ý hŠttumati

┴­ur en hŠttumatsramminn ver­ur skřr­ur nßnar mß lÝta ß lista um ■Šr ßherslubreytingar sem hafa or­i­ ß sÝ­ustu 15 til 25 ßrum var­andi mat af ■essu tagi. ┴­ur fyrr var yfirleitt liti­ ß hamfarirnar sjßlfar og e­li ■eirra sem meginvi­fangsefni hŠttumats. N˙ er skřr greinarmunur ger­ur ß tjˇnmŠtti vßr annars vegar, ■ar sem ßtt er vi­ stŠr­ og e­li ˇgnarinnar og hverjar sÚu lÝkur ß a­ h˙n rÝ­i yfir, og hins vegar tjˇnnŠmi vi­fangsins ľ hva­ ■a­ er sem fyrir vßnni ver­ur og hvers e­lis ■a­ er og ■ar me­ hver ßhrif vßrinnar eru e­a geta or­i­. Vß sem a­ ÷­ru j÷fnu er lÝtil en tÝ­ getur ■annig smßm saman valdi­ miklu meira tjˇni heldur en mikil vß sem sßrasjaldan rÝ­ur yfir. Nßnar ver­ur grein ger­ fyrir e­lis■ßttum tjˇnnŠmis sÝ­ar Ý pistlinum.

Eldri ßherslurN˙verandi ßherslur
áá
Vi­brag­astjˇrná┴hŠttustjˇrn
Vß / ˇgn / tjˇnmŠttiTjˇnnŠmi / ■ol
Vi­br÷g­ eftir ßáFyrirbyggjandi a­ger­ir
Einn greiningara­iliáSamvinna margra a­ila
Ůr÷ngt fagsvi­áFj÷lgreinasamvinnaá
Skipulag fyrir sveitarstjˇrnir / stjˇrnv÷ldSkipulag me­ sveitarstjˇrnum / stjˇrnv÷ldum
FyrirmŠli til sveitarstjˇrnaSamvinna me­ sveitarstjˇrnum

Vert er a­ gefa ÷­rum atri­um listans gaum. N˙ or­i­ er reynt a­ draga ˙r tjˇnnŠmi me­ fyrirbyggjandi a­ger­um ľ stundum mß ■annig minnka ßhŠttu verulega ■ˇtt tjˇnmŠtti vßrinnar breytist ekki. ┴ sÝ­ari ßrum hefur aukin ßhersla veri­ l÷g­ ß a­ hŠttumatsvinna sÚ samstarfsverkefni ■ar sem ■ekking ˙r m÷rgum vÝsinda- og reynslugreinum ■arf a­ koma saman til a­ fullur ßrangur nßist. S÷mulei­is er reynt a­ stjˇrna ßhŠttu Ý sta­ ■ess eing÷ngu a­ breg­ast vi­ vß ■egar og eftir a­ h˙n ß sÚr sta­. Einnig er mikilvŠgt a­ a­ilar ß ÷llum stigum stjˇrnsřslu sem og almenningur eigi kost ß a­komu.

Helstu jar­mannrŠnar ˇgnirá ľ langt Ý frß tŠmandi listi
ááá
jar­skjßlftargrˇ­ureldaráfj÷lbreytnirřrnun/aldau­ahrinur
flˇ­ákuldak÷st, hafÝssÝfreraey­ing
j÷kulhlauphitabylgjurvotlendisey­ing
eldgos/eldvirkni■urrkarmengun, eitranir
snjˇflˇ­, Ýshrunjar­skjßlftasjßvarbylgjurverksmi­juˇh÷pp
skri­uf÷llskřstrokkarflutningaˇh÷pp
sjßvarflˇ­/landbrot■rumuve­ur, haglÚlstÝflubrot
grˇ­urey­ingve­urfarsbreytingarmannvirkjahrun
fßrvi­rifarsˇttirtŠknike­juverkun
hrÝ­arbyljirˇsoney­ingˇteljandi geimˇgnir
landsig, landbˇlgnungeislavirkniástyrjaldir
ááá
áo.s.frv. o.s.frv.áá

Helstu ˇgnir

Listinn er langur en langt Ý frß tŠmandi[1}. S÷gulega eiga ■Šr hŠttumatsa­fer­ir sem hÚr er fjalla­ um rŠtur Ý i­na­arˇhappafrŠ­um. HŠttumat vegna reksturs kjarnorkuvera, olÝuhreinsist÷­va og stˇrra verksmi­ja Ý efnai­na­i var unni­ meira e­a minna eftir ■essum a­fer­um allt frß ■vÝ um 1950 ľ vŠri ■a­ ß anna­ bor­ gert.

Ůegar ˇgn kemur Ý ljˇs Ý fyrsta sinn e­a ■ß a­ h˙n reynist hŠttulegri e­a meiri heldur en haldi­ var Štti a­ bera upp eftirfarandi spurningar:

Ľ Hversu mikil er ßhŠttan?
Ľ Hversu mikil mß h˙n vera?
Ľ Hva­ er ßhŠtta?

Ľ Vitum vi­ fyrirfram um ßstand sem rřfur ßhŠttuvi­mi­ ľ jafnvel ■ˇtt vi­ vitum ekki nßkvŠmlega hvert vi­mi­i­ er?

═ m÷rgum ľ e­a jafnvel allflestum tilvikum ľ kemur Ý ljˇs a­ sv÷r vi­ fyrstu ■remur spurningunum eru ekki fyrir hendi. Menn ■ekkja ekki ßhŠttuna e­a hversu mikil h˙n er, ■vÝ sÝ­ur hversu mikil h˙n mß vera og oftast eru hugmyndir um ßhŠttu sem hugtak harla ˇljˇsar.

═ st÷ku tilviki er ■ˇ vita­ um ßstand sem mun rj˙fa e­a hefur ljˇslega rofi­ ßhŠttuvi­mi­ ľ jafnvel ■ˇtt vi­ vitum ekki hvert vi­mi­i­ Ý raun og veru ver­ur. Ůannig er ßstandi­ oftast eftir ˇvŠnt tjˇn af v÷ldum vßr sem ekki var b˙ist vi­ ľ e­a reynist miklu meiri heldur en rß­ var fyrir gert[2]. Ůß getur fyrsta skref ßhŠttustjˇrnunar or­i­ a­ setja upp a­varana- e­a vi­brag­skerfi ľ ßn tillit til ■ess hvort raunverulegt hŠttumat hefur fari­ fram e­a ekki.

HŠttumat ß ═slandi - Ý nřlegri umrŠ­u
áá
snjˇflˇ­avßsjßvarflˇ­
jar­skjßlftavßágrˇ­ureldar
eldgos (řmsar eldst÷­var)sjßvarkuldi (fiskeldi)
j÷kulhlaupáljˇsabekkir - ˇsong÷t
÷skufalláfarsˇttirá
efnamengunágeislavirkni Ý sjˇ
hraunrennsliReykjavÝkurflugv÷llur
áá
Ůessi vi­fangsefni falla ÷ll vel a­ hŠttumatsramma WMO

HŠttumat ß ═slandi

┴ ═slandi hafa řmsar ˇgnir sem gŠtu ■arfnast hŠttumats veri­ til umrŠ­u[3], en Ý flestum tilvikum hefur mati­ veri­ nokku­ ˇskipulegt - a­ snjˇflˇ­avßnni undanskilinni. ١ eru menn komnir nokku­ ßlei­is var­andi fleira ß listanum. HŠttumat sem fylgdi i­na­arslysaramma var t.d. gert fyrir ReykjavÝkurflugv÷ll sÝ­la ß tÝunda ßrtugnum og var rammi ■ess svipa­ur ramma Al■jˇ­ave­urfrŠ­istofnunarinnar. Vinna er n˙ Ý gangi var­andi hŠttumat vegna eldvirkni/eldgosa, fari­ er lÝtillega a­ sinna sjßvarflˇ­um og grˇ­ureldum og unni­ er Ý jar­skjßlftahŠttumati. Er ■ess a­ vŠnta a­ eftir einn til tvo ßratugi hafi hŠttumat veri­ gert e­a undirb˙i­ fyrir flesta ■Štti nßtt˙ruˇgna.

Nßtt˙ruhamfarir ß ßrunum 1965 til 1974 breyttu vi­horfum

Nßtt˙ruhamfarir hafa frß upphafi bygg­ar Ý landinu ˇgna­ bŠ­i einstaklingum sem og ■jˇ­fÚlaginu Ý heild. Lengst af var liti­ ß ■Šr me­ vi­horfi ÷rlagahyggju ľ e­a ■ß a­ ■Šr voru t˙lka­ar sem refsing Š­ri mßttarvalda[4]. Framfarahyggja 18. og 19. aldar breytti smßm saman ■essum vi­horfum. ┴ bjartsřnistÝmum eftir lok sÝ­ari heimsstyrjaldarinnar var svo komi­ a­ gert var rß­ fyrir ■vÝ a­ almennar framfarir og framkvŠmdir myndu af sjßlfu sÚr smßm saman draga ˙r slÝkum ˇgnum. HÚr ß landi var meira a­ segja gert grÝn a­ hugmyndum um almannavarnir[5] og ■÷rfin ß ■eim nŠr eing÷ngu tengd kjarnorkuˇgninni[6]. Ůessi sřn breyttist eftir a­ fßeinir stˇrir atbur­ir Ý nßtt˙runni skˇku land og ■jˇ­ ß sj÷unda og ßttunda ßratugnum. ═ ljˇs kom a­ vi­horfin h÷f­u Ý besta falli veri­ r÷ng og sennilega hŠttuleg lÝka.

Ůannig marka­i tÝmabili­ 1965 til 1974 ■ßttaskil Ý vi­horfi stjˇrnvalda til nßtt˙ruhamfara ß ═slandi. ┴ ■essum ßrum rei­ yfir r÷­ mj÷g fj÷lbreyttra hamfara sem allar ur­u til ■ess a­ minna ß ■a­ hversu vi­kvŠmt ■jˇ­fÚlagi­ Ý heild er gagnvart ˇgnum nßtt˙runnar. ┴rin 1948 til 1960 h÷f­u veri­ tilt÷lulega atbur­alÝtil, allt frß gosinu mikla Ý Heklu 1947 til 1948. Nokkur snjˇflˇ­ og skri­ur h÷f­u ■ˇ falli­ ľ og valdi­ manntjˇni. Samg÷ngur og fjarskipti voru s÷mulei­is oft Ý lamasessi, en a­alˇgn ■essa tÝma fˇlst Ý grÝ­arlegu og vi­varandi mannfalli ß sjˇ ľ en flestum fannst ■eir b˙a vi­ ÷ryggi ß heimilum sÝnum.

Eldgosin Ý Ískju 1961 og Ý Surtsey 1963 til 1967 virtust undirstrika a­ eldgos vŠru alls ekki svo hŠttuleg og ■au hef­u lÝtil ßhrif ß ■jˇ­fÚlagi­. Meira a­ segja sřndust Skei­arßrhlaup fara minnkandi eftir a­ j÷klar fˇru a­ hopa og ve­urfar var or­i­ betra en ß fyrri ÷ldum. HafÝs og drepsˇttir h÷f­u vart sÚst sÝ­an 1918. Sigur ß berklaˇgninni var innan seilingar.

Slide7

Ůegar nßtt˙ruhamfarir ger­u vart vi­ sig var ßhersla fyrst og fremst l÷g­ ß vi­brag­a■÷rf ľ a­ vi­brag­ssveitir vŠru til rei­u ľ eftir a­ hamfarir ri­u yfir. ┴hŠttustjˇrnun var nßnast ekkert sinnt. Jafnvel ■ˇ h˙n sÚ eitt af a­alatri­unum[7].

HÚr ver­a nefndir sj÷ nßtt˙rufarsvi­bur­ir sem ßttu ■a­ sameiginlegt a­ fletta ofan af undirliggjandi vanmŠtti ■jˇ­fÚlagsins gagnvart nßtt˙ru÷flunum. Me­ ■eim og eftir a­ ■eir gengu yfir vi­urkenndu stjˇrnv÷ld opinberlega nau­syn vi­b˙na­ar gagnvart nßtt˙ruhamf÷rum ľ lÝka Ý n˙tÝmasamfÚlagi.

Tveir atbur­ir voru efnahagslega lang■yngstir ß metunum. Ůetta eru annars vegar Heimaeyjargosi­ sem stˇ­ frß jan˙ar og fram ß sumar 1973 og hins vegar endurkoma hafÝssins til landsins 1965 og nŠstu ßrin ß eftir.

Heimaeyjargosi­ er hin allra dŠmiger­asta nßtt˙ruvß. Ůa­ hˇfst ßn (skiljanlegs) a­draganda og nau­synlegt var a­ spinna upp bj÷rgunara­ger­ir og grei­a ˙r ■eim frß degi til dags. Fimm ■˙sund manns bj÷rgu­ust ľ hluti ■eirra naumlega, allstˇr hluti VestmanneyjabŠjar ey­ilag­ist gj÷rsamlega og afgangurinn skadda­ist. Heildarkostna­ur nam um 6 prˇsentum ßrslandsframlei­slu ß ■eim tÝma[8]. Ůetta var meira heldur en fjßrl÷g rÚ­u vi­ og leggja ■urfti ß sÚrstaka skatta og grÝpa til vÝ­tŠkra hli­arrß­stafana. Merkasta a­ger­in ß ■eim tÝma var stofnun Vi­lagasjˇ­s og sÝ­ar Vi­lagatryggingar ═slands sem hefur sÝ­an veri­ hornsteinn vi­b˙na­ar gegn ßhrifum nßtt˙ruhamfara hÚr ß landi[9].

Endurkoma hafÝssins 1965 var flˇknari vi­bur­ur og vir­ist Ý fljˇtu brag­i ekki sjßlfsagt a­ telja hana til nßtt˙ruhamfara. Hins vegar var h˙n mj÷g fljˇtlega tekin alvarlega[10], jafnvel bar eins konar hŠttumat[11] ß gˇma, Al■ingi skipa­i sÚrstaka ähafÝsnefndô[12] og fjßrmunum var veitt til aukinna rannsˇkna ß fyrirbrig­inu. ┴ sÝ­ari ßrum hefur komi­ betur og betur Ý ljˇs a­ ■etta eru einmitt dŠmiger­ar nßtt˙ruhamfarir, jafnvel me­al bestu dŠma um l˙mskar ˇgnir ve­urfarsbreytinga.

١tt ■essi ˇgn hafi veri­ mj÷g hŠgfara mi­a­ vi­ eldgos e­a fßrvi­ri telst h˙n samt skyndileg ľ nŠr enginn bjˇst vi­ henni, h˙n var einnig nŠgilega ßk÷f til ■ess a­ a­l÷gun gat ekki ßtt sÚr sta­ samstundis. ┴rsme­alhiti fÚll ß stuttum tÝma um nŠrri 1 stig og hÚlst lßgur Ý nŠrri sj÷ ßr. Ekki er deilt um sumar aflei­ingar, t.d. r÷skun ß sjˇsamg÷ngum vegna Ýsreks og erfi­leika sem landb˙na­ur ßtti Ý ß ■essum tÝma. HafÝsinn var­ e.t.v. til ■ess a­ hŠtt var vi­ ßform um byggingu ßlvers ß Nor­ur- e­a Austurlandi og virkjanir nyr­ra[13] . ┴hrif ß fiskvei­ar kunna a­ vera umdeilanlegar en hrun sÝldarstofnsins tengdist mj÷g lÝklega ■eim miklu breytingum ß hitafari Ý sjˇ sem ßttu sÚr sta­ samfara hafÝskomunni[14]. Allt řtti ■etta undir meirihßttar efnahagserfi­leika sem lŠkkandi fiskver­ ger­i enn erfi­ari vi­fangs. Gjaldmi­ill landsins rřrna­i stˇrlega Ý ver­i, atvinnuleysi jˇkst mj÷g og landflˇtti var­ meiri heldur en haf­i veri­ um skei­.

Ůann 20. desember 1974 fˇrust 12 Ý grÝ­armiklum snjˇflˇ­um Ý Neskaupsta­ auk ■ess sem miki­ tjˇn var­ ß mannvirkjum[15]. MikilvŠgi Vi­lagatryggingar kom vel Ý ljˇs, h˙n bŠtti efnislegt tjˇn af v÷ldum hamfaranna. ═ framhaldinu, ■egar sett voru l÷g um varnir gegn snjˇflˇ­um og skri­uf÷llum[16], var einnig stofna­ur Ofanflˇ­asjˇ­ur. Frß upphafi styrkti hann rannsˇknir og mŠlingar ß snjˇflˇ­um og skri­uf÷llum auk ■ess sem fari­ var a­ gera hŠttumat fyrir snjˇflˇ­abygg­ir ß kostna­ sjˇ­sins. Ůetta var mj÷g mikilvŠgur ßfangi ■ˇtt miklir gallar ■essa hŠttumats kŠmu sÝ­ar Ý ljˇs.

Mikil fßrvi­ri ger­i um ■Úttbřlustu hluta landsins Ý desember 1972 og september 1973. Fyrra ve­ri­ felldi tv÷ m÷stur Ý meginflutningslÝnu frß B˙rfellsvirkjun til ßlversins Ý StraumsvÝk og til bygg­ar ß h÷fu­borgarsvŠ­inu fßeinum d÷gum fyrir jˇl[17]. Ůetta haf­i lamandi ßhrif ß samfÚlagi­ auk ■ess a­ valda miklu ßlagi Ý ßlverinu. ═ oktˇber 1972 ger­i einnig miki­ ve­ur ■ar sem Ýsing olli grÝ­armiklum skemmdum ß raflÝnukerfinu[18]. Eftir ■etta var fari­ a­ huga enn meir en ß­ur a­ ÷ryggi raforkudreifingar ß landinu. Margs konar endurbŠtur voru ger­ar ß nŠstu ßrum og fÚ veitt til rannsˇkna og ˙ttekta. Huga­ var a­ endurkomutÝmamati fyrir fßrvi­ri og Ýsingu.

Fßrvi­ri­ Ý september 1973 (Ellenarve­ri­) ollu grÝ­armiklu tjˇni, sÚrstaklega ß nřbyggingasvŠ­um Ý ReykjavÝk og nßgrenni. Menn ßttu­u sig ß ■essum ßrum ß ■vÝ a­ skynsamlegar byggingarregluger­ir gŠtu dregi­ mj÷g ˙r tjˇni af v÷ldum fßrvi­ra.

Ůrßtt fyrir a­ eldgosi­ Ý Heklu 1970 vŠri lÝti­ hittist ■annig ß a­ ■˙sundir fjßr drßpust s÷kum fl˙oreitrunar Ý kj÷lfar gossins. Fyrir var bjargrß­asjˇ­ur[19][20], til a­ taka ß mßlinu, en nßkvŠmt hlutverk hans hefur ekki alltaf veri­ skřrt Ý gegnum ßrin og oft hefur hann veri­ fÚlÝtill. Hann kom einnig vi­ s÷gu Ý hallŠri hafÝsßranna.


┴f÷ll ßranna 1975 til 1994

١tt ßf÷ll vŠru tÝ­ ß tÝmabilinu 1975 til 1995 kom stŠr­ ■eirra e­a e­li ekki svo mj÷g ß ˇvart. Gagnsemi Vi­lagatryggingar var­ flestum e­a ÷llum ljˇs enda nß­i h˙n til snjˇflˇ­a, skri­ufalla, jar­skjßlfta og sjßvarflˇ­a ß ■essu tÝmabili. Tryggingarnar bŠttu ■ˇ ekki tjˇn vegna vinds Ý fßrvi­rum. Einstaklingum gafst kostur ß a­ kaupa vindtryggingar sjßlfir af hef­bundnum tryggingafÚl÷gum. Ůa­ er a­ sjß a­ fÚl÷gin hafi lengst af hagnast ß tryggingum ■essum. ١ tˇk fßrvi­ri­ Ý febr˙ar 1991 illa Ý og sřndi a­ vanda ■urfti til verksins[21]. Vi­horf almennings til almannavarna var­ mun jßkvŠ­ara.

Kr÷flueldar stˇ­u ß ßrunum 1975 til 1984, umbrotin Ývi­ lengur. Tjˇn var einkum tengt virkjuninni ß sta­num og nřtingu jar­hita. Miki­ tjˇn var­ einnig Ý jar­skjßlftum sem tengdir voru umbrotunum, mest ■eim sem skˇk Íxarfj÷r­ og Kˇpasker 13. jan˙ar 1976. Heklugosi­ 1980 olli nokkru fjßrtjˇni[22], en gosin 1981 og 1991 li­u hjß ßn tjˇns a­ heiti­ gŠti.

═ nˇvember 1976 og Ý desember 1977 ur­u allmikil sjßvarflˇ­[23] vi­ su­vesturstr÷ndina og ollu tjˇni og enn stŠrra sjßvarflˇ­ me­ mun meira tjˇni var­ ß s÷mu slˇ­um Ý jan˙ar 1990[24]. Krapaflˇ­ ollu manntjˇni ß Patreksfir­i Ý jan˙ar 1983.

Slide9

Sß skilningur sem lag­ur var Ý hŠttumat ß 9. ßratugnum vir­ist hafa veri­ Ý lÝkingu vi­ ■ann sem sřndur er ß myndinni a­ ofan. Vi­urkennt er a­ nau­syn sÚ a­ kanna s÷gu og ger­ ■eirrar tegundar hamfara sem menn eru a­ fßst vi­. S÷mulei­is a­ skyldir atbur­ir eru misstˇrir og ßstŠ­a getur veri­ til mismunandi vi­brag­a e­a fora­ger­a ■ess vegna. ŮvÝ fˇru n˙ a­ sjßst kort ■ar sem greint var ß milli hŠttusvŠ­a og ■ess sem kalla­ var ä÷ruggô svŠ­i. Almannavarnanefndir voru stofna­ar um land allt og ■Šr ur­u smßm saman virkari ■egar gagnsemi ■eirra kom Ý ljˇs. Nau­syn a­varana- og vi­brag­s■jˇnustu var­ ljˇsari. Talsvert vanta­i ■ˇ upp ß a­ raunverulegt hŠttumat vŠri gert.

Nřr hŠttumatsrammi

Snjˇflˇ­in miklu ß S˙­avÝk og ß Flateyri 1995 ur­u til ■ess a­ mikil breyting var­ ß vi­horfum til ßhŠttu. ┴ nŠstu ßrum var­ til rammi utan um snjˇflˇ­ahŠttumati­ sem fÚll a­ miklu leyti saman vi­ ■ann sem sřndur er hÚr a­ ne­an og er Ý ÷llum a­alatri­um fenginn ˙r ß­urnefndri skřrslu Al■jˇ­ave­urfrŠ­istofnunarinnar auk nřrra vi­bˇta ˙r skřrslum unisdr.

Vi­ sjßum a­ nokkur atri­i ˙r fyrri ramma eru Ý ■eim nřja. Ůar eru fyrst sporvalan og grŠni kassinn nŠst henni. Einnig var sumt af ■vÝ sem er Ý blßa rammanum ne­st til vinstri me­ ß fyrri mynd. Mj÷g mikilvŠgir ■Šttir hafa bŠst vi­. ═ fyrsta lagi er a­ nefna svokalla­ tjˇnnŠmi (h˙f), ■a­ er hrß ■ř­ing ß enska hugtakinu ävulnerabilityô. Ůa­ hefur ˙rslita■ř­ingu Ý hŠttumati a­ tjˇnnŠmi sÚ meti­. ŮvÝ ver­ur betur lřst hÚr ß eftir hva­ felst Ý hugtakinu.

TjˇnmŠtti, tjˇnnŠmi

═ greiningu ß tjˇnmŠtti snjˇflˇ­a er fjalla­ um ger­ ■eirra, stŠr­ og hra­a. Ůau sem eru mj÷g stˇr og hra­skrei­ eru mun sjaldgŠfari en lÝtil og hŠgfara. TÝ­ni snjˇflˇ­a Ý hlÝ­ fer oftast mj÷g eftir vi­horfi hennar, ■vÝ hvort vindßttin sem safnar snjˇ Ý hlÝ­ina er algeng e­a sjaldgŠf. TjˇnmŠtti flˇ­a er ■vÝ misjafnt. Ůegar ■a­ er greint ver­ur til atbur­arˇf fyrir hvern sta­ sem fyrir getur or­i­.

┴ hinn bˇginn er ljˇst a­ gagnvart hŠttu er snjˇflˇ­ sem fellur Ý ˇbygg­um miklu veigaminna heldur en ■a­ sem fellur ß fj÷lda Ýb˙­arh˙sa, tjˇnnŠmi gagnvart ■essum tveimur atbur­um er gj÷rˇlÝkt, jafnvel ■ˇtt mŠtti ■eirra sÚ hi­ sama. Vi­ ■urfum ekki a­ byggja varnarvirki e­a skipuleggja rřmingar nema äeitthva­ô sÚ Ý hŠttu. Ůetta äeitthva­ô ß sÚr lÝka rˇf, h˙s eru missterk, notkun ■eirra er misj÷fn ľ og ■ar me­ vi­vera fˇlks Ý ■eim. Vi­ snjˇflˇ­ahŠttumati­ kom Ý ljˇs a­ dßnarlÝkur eru mun meiri Ý Ýb˙­arh˙sum ß snjˇflˇ­asvŠ­um heldur en almennt er ß landinu. SÚrstaklega munar miklu ß dßnarlÝkum barna og ungs fˇlks. Ůessi ni­ursta­a haf­i Ý f÷r me­ sÚr grundvallarbreytingu Ý vali ßhŠttuvi­mi­a vegna snjˇflˇ­ahŠttu.

Slide5

Allt sem atbur­ur getur raska­ er tjˇnnŠmt ľ nŠmt fyrir tjˇni. TjˇnnŠmi er greint Ý nokkra megin■Štti. Ůeirra ß me­al er nßnd (hŠttunßnd, vi­vera, e. exposure). Sß sem dvelur l÷ngum inni ß ßhrifasvŠ­i ˇgnar er mun lÝklegri til a­ ver­a fyrir henni heldur en sß sem kemur ■ar sjaldan. Fj÷ldi bifrei­a, tjaldvagna e­a fer­amanna getur veri­ mj÷g misjafn inni ß svŠ­inu, t.d. ßrstÝ­abundinn. Nßndarhugtaki­ ß einnig vi­ um slÝk efnisleg ver­mŠti. Starfsemi řmis konar kann a­ vera misj÷fn ß degi og nˇttu ľ nßnd hennar Ý vÝ­um skilningi getur ■ß veri­ breytileg a­ umfangi ľ ekki a­eins s˙ sem fellst Ý starfsm÷nnum, tŠkjab˙na­i og h˙snŠ­i ľ heldur lÝka s˙ sem tekur til innvi­a starfseminnar og tengsla ˙t fyrir ßhrifasvŠ­i vßrinnar Ý ■rengri skilningi. Vi­vera, nßnd ■eirra/■ess sem er(u) ß ßhrifasvŠ­i starfseminnar ľ en ekki Ý beinni hŠttu vegna ˇgnarinnar sjßlfrar getur veri­ veruleg og ver­ur a­ taka tillit til hennar Ý nßndargreiningu.

Annar megin■ßttur tjˇnnŠmis er ßfalla■ol (■ol, e. resilience)[25]. Ůa­ er hŠfni kerfis, sem břr vi­ ˇgn, til a­ breg­ast vi­ henni, e­a halda vi­ e­lilegri virkni sinni og ger­ eftir a­ ßfall hefur or­i­. Af ■olinu rŠ­st hversu hŠft kerfi er a­ nřta sÚr reynslu fortÝ­ar og frŠ­a - ■annig a­ ÷ryggi Ý framtÝ­ sÚ sem tryggast og ßhŠtta sem minnst. Stofnun Vi­lagatryggingar er gott dŠmi um a­ger­/stofnun sem jˇk ■ol Ýslensks samfÚlags gagnvart nßtt˙ruhamf÷rum verulega.

Til ■ess tjˇnnŠma teljast einnig innvi­ir samfÚlagsins, ■a­ er t.d. ˇheppilegt a­ samg÷ngu- e­a veitumannvirki skaddist ■annig a­ langan tÝma taki a­ koma ■eim Ý samt lag. SÚ atbur­urinn nŠgilega stˇr e­a ˇhuggulegur getur hann valdi­ r÷skun langt ˙t fyrir ■a­ svŠ­i ■ar sem beint efnislegt tjˇn ß sÚr sta­. Ůetta ■arf einnig a­ greina. Mj÷g stˇrir atbur­ir geta jafnvel raska­ ■jˇ­fÚlagsger­inni, en til a­ nß t÷kum ß ■vÝ ■arf a­ kanna ■ol ■ess tjˇnnŠma. Almennt er tala­ um a­ fari heildartjˇn Ý hamf÷rum upp fyrir 0,5 til 1,5% af ■jˇ­arframlei­slu ■urfi hva­a ■jˇ­fÚlag sem er a­ grÝpa til sÚrtŠkra rß­stafana til a­ takast ß vi­ vandann ľ rÚtt eins og ßtti sÚr sta­ hÚr ß landi Ý Vestmannaeyjagosinu.

┴hŠtta og ßkv÷r­un ßhŠttuvi­mi­a [26]

Ůegar tjˇnmŠtti og tjˇnnŠmi eru ■ekkt er loks hŠgt a­ reikna ˙t ßhŠttuna sem ˇgninni fylgir. Ůa­ er ekki hŠgt nema ■ekkja hvort tveggja. HŠttumat sem ekki tekur tillit til tjˇnnŠmis er ekki fullb˙i­ hŠttumat. Athuga mß a­ stundum ■arf ekki a­ reikna tjˇnnŠmi­ e­a tjˇnmŠtti­ nßkvŠmlega ˙t, ßgisku­ stŠr­ar■rep geta nŠgt.

Eftir a­ ßhŠttumat hefur fari­ fram ß a­ setja fram ßhŠttuvi­mi­, ßkvar­a ■a­ sem stundum er ß ˇheppilegan hßtt kalla­ äßsŠttanleg hŠttaô, fremur er a­ ßhŠttan sÚ ävi­unandiô. Mat er lagt ß ßhŠttuna og ■ann kostna­ e­a fyrirh÷fn sem felst Ý ■vÝ a­ draga ˙r henni e­a losna alveg vi­ hana.

VŠntanlega er, ■egar hÚr er komi­, or­i­ ljˇst hvers e­lis ßhŠttan er og hve mikil h˙n er. Ůß ■arf a­ bera hana saman vi­ ßhŠttu sem b˙i­ er vi­ af ÷­rum ßstŠ­um e­a fyrri ßkvar­anir um ßhŠttuvi­mi­ Ý skyldum tilvikum[27]. Tala mŠtti um a­ änormaô ßhŠttuna. Ůa­ er ekki endilega au­velt.

┴hŠttuvi­mi­ - ßhŠttuvi­horf. Hva­ rŠ­ur?
ááá
atri­ienskt nafná
Umfangscalehversu margir farast (slasast) Ý einum atbur­i?á
┴rleg dßnartÝ­niáánumber-per-yearhversu margir deyja ßrlega a­ me­altali vegna ˇgnarinnar? ľá
ááááááááááá hefur h˙n ßhrif ß dßnartÝ­ni ß hŠttusvŠ­um?
Aldurssamsetningáage-groups-affectedhver er aldursamsetning ßhŠttuhˇpa? (lÝfaldursvŠntingar) ľ
ááááááááááá er ■ř­i­ sundurleitt a­ ÷­ru leyti?
Einstaklingsstjˇrnpersonal-controlgetur einstaklingur bjarga­ sÚr?
┴Šttusˇknávoluntarinessa­ hve miklu leyti er hŠttan sjßlfvalin?
Fj÷lmi­laumfj÷llunámedia-attentionhversu mikinn gaum gefa fj÷lmi­lar ˇgninni?
SÚrfrŠ­i■ekkingexpert-knowledgehversu vel er ßhŠttan ■ekkt af sÚrfrŠ­ingum?
Ëhuggna­uruneasinesshversu ˇrˇlegt er fˇlk yfir ˇgninni?
Persˇnulegur ßvinninguráhousehold-benefithver er ßvinningur / tap hugsanlegra ˇgn■ola af varnara­ger­um

Taflan sřnir řmislegt sem gŠti ■urft a­ taka tillit til. A­ jafna­i hljˇta ÷ryggissjˇnarmi­ a­ vera veigamest (me­ rau­u letri ß myndinni) ľ en me­al annars ver­ur a­ taka tillit til ■ess hvort ßhŠttan er sjßlfvalin e­a ekki. FjallaskÝ­amennska gŠti Ý fljˇtu brag­i talist ßhŠttus÷m Ý■rˇtt ľ en ßstundun hennar er sjßlfvalin, ■ar Šttu ■vÝ ÷nnur vi­mi­ a­ gilda heldur en fyrir ■ß sem staddir eru ß heimilum sÝnum. En er ßhŠtta Ý ■essari grein eitthva­ meiri en h˙n er Ý ÷­rum Ý■rˇttagreinum? Oft er mikill munur ß tilfinningu og reynd. Ëhugna­uráreynist stundum hafa mikil ßhrif ß einstaklingsbundi­ mat ß ßhŠttu og ■ar me­ jafnvel ß kr÷fur ■Šr sem ger­ar eru til samfÚlagsins. HŠtt er vi­ a­ kr÷fur um ßhŠttuvi­mi­ gagnvart ßrßsum villidřra sÚu a­rar hÚr ß landi heldur en ■ar sem slÝk hŠtta er vi­varandi. UmrŠ­a um Ýsbjarnavß hefur bori­ ■essa nokkur merki.

Slide3


Vi­mi­ ofanflˇ­ahŠttumatsins

HŠttumat ofanflˇ­aˇgnarinnar leiddi af sÚr tvenns konar ßhŠttuvi­mi­, annars vegar gagnvart mannsk÷­um og heilsutjˇni, sett fram sem hßmark ß umframdßnarlÝkum ß hŠttusvŠ­um, en hins vegar gagnvart efnislegu tjˇni ľ ■ß sem kostna­ar-/ ßvinningsmat. ═ bß­um tilvikum er ßhŠttan metin sta­bundi­ (sta­arßhŠtta).

Mest ßhrif?á
áá
EfnislegKostna­ar/ßvinningsgreining, endurnřjunarkostna­ur.
ManntjˇnVi­bˇtardßnarlÝkur ľ ßhŠttuheg­un, einstaklingsßhŠtta - safnßhŠtta.
Innvi­ar÷skunáSta­bundi­/ß landsvÝsu (0.5% ■jˇ­arframlei­slu), sjˇ­ir - tryggingar.
SkammtÝma- e­a langtÝmaSkyndilegir atbur­ir krefjast annarra ßhŠttuvi­mi­a heldur en ■eir hŠgfara.


PˇlitÝskásjˇnarmi­

Almennar ßkvar­anir um ßhŠttuvi­mi­ eiga alltaf a­ vera pˇlitÝskaráe­a samfÚlagslegar. Ůa­ er svo a­ grundvallarafsta­a Ý ■jˇ­fÚlagsmßlum hefur ßhrif ß sko­anir manna um hver vi­br÷g­ samfÚlagsins vi­ nßtt˙ruvß eiga a­ vera. MikilvŠgt er a­ andstŠ­ar sko­anir fßi tŠkifŠri til a­ koma fram og takast ß ■egar ßhŠttuvi­mi­ eru rŠdd og ßkve­in ľ ß­ur en umfangsmiklar mˇtvŠgisa­ger­ir eru hafnar. Mist÷k Ý umrŠ­uferlinu geta leitt til tilviljanakenndra ßkvar­ana og umtalsver­s kostna­arauka Ý framtÝ­inni.

Meginsjˇnarmi­in eru gjarnan kennd vi­ ämarka­shyggjuô og äfÚlagshyggjuô. Vi­ skulum reyna a­ draga ■au saman Ý nokkrum setningum. ═ reynd hefur hvor um sig sitthva­ til sÝns mßls.á

Marka­shyggja:

Einstaklingar eiga a­ treysta ß sjßlfa sig og bera ßbyrg­ ß eigin ger­um. HŠttumat erátr˙na­armßláog Štti fyrst og fremst a­ rß­ast af marka­ssjˇnarmi­um. Marka­urinn, frjßlsar tryggingar ßsamt skatta- og gjaldastřringu draga sjßlfkrafa ˙r tjˇnnŠmi og ■ar me­ tjˇni.á

FÚlagshyggja:

RÝki og samfÚlag bera ßbyrg­ ß ÷ryggi ■egnanna. RÝki­ getur eitt tryggt lßgmarks■ekkingu ß ˇgnum og mŠtti ■eirra. HŠttumat ß a­ vera opinbert og ÷llum a­gengilegt. Almenningur ß rÚtt ß allri vitneskju um ˇgnir. Marka­urinn er ˇhŠfur til a­ verjast tjˇni og draga ˙r ■vÝ.áá

Vi­br÷g­
Ůegar ßhŠttuvi­mi­ hafa veri­ ßkv÷r­u­ kemur a­ vi­br÷g­um. ═ sumum tilvikum er engra vi­brag­a ■÷rf ľ e­a ■ß a­ vi­mi­ eru ■ess e­lis a­ opinberir a­ilar ■urfi ekki a­ koma nßlŠgt ■vÝ sem sÝ­an er gert. Sem dŠmi um ■etta mß nefna n˙verandi fyrirkomulag ß tjˇni vegna fßrvi­ra. Menn rß­a ■vÝ sjßlfir hvort tryggt er og hvernig tryggingu er hßtta­ en tryggingarfÚlagi­ velur sÚr ßhŠttuvi­mi­ me­ ßkv÷r­un i­gjalda.

Vi­brag­skostir eru a­ jafna­i fj÷lbreyttir, en st÷ku sinnum nŠr engir. Helsta mß telja a­ ßhŠtta sÚ lßgm÷rku­ me­ skipulag­ri umgengni vi­ vßna, landnotkun sÚ breytt ef ■÷rf er ß e­a h˙n fest Ý sessi. ═ sumum tilvikum mß fara Ý ßkve­nar varnara­ger­ir, en Ý ÷­rum er mest ■÷rf ß a­ger­a- e­a vi­brag­sßbendum, a­varana■jˇnustu, e­a skipulag­ri vi­brag­sst÷­u.

Slide4

Unisdr nefnir ■au atri­i sÚrstaklega sem myndin sřnir og eru ■au ÷ll mikilvŠg. ═slenskt samfÚlag stendur a­ sumu leyti vel a­ vÝgi, mj÷g misvel samt gagnvart hinum a­skiljanlegu ˇgnum nßtt˙runnar.

L÷g og regluger­arramma ver­ur ■ˇ a­ setja og nau­synlegt er a­ einhverjar tilteknar stofnanir sinni vi­komandi vß, samkvŠmt ■eim l÷gum og reglum. Nokku­ vantar upp ß a­ ■etta hafi veri­ tryggt. Oft vill gleymast a­ skipulagsmßl, fjßrmßlaumsřsla og tryggingar eru mikilvŠgur hluti mˇtvŠgisa­ger­a.

Geta menn n˙ Šft sig ß hŠttumati me­ ■vÝ a­ setja sÝnar äuppßhaldsˇgnirô inn Ý ■essa ramma. Ekki munu allir komast a­ s÷mu ni­urst÷­u um forgangsr÷­un e­a a­ger­a■÷rf.

Ůrˇun ßhŠttu

Slide6

HÚr mß draga saman ■a­ sem sagt hefur veri­ um hŠttumat Ý eina einfalda mynd. Fundi­ er hvert tjˇnmŠtti ˇgnarinnar er og tjˇnnŠmi ■ess sem fyrir henni ver­ur. ┴hŠttuvi­mi­ eru sett og mˇtvŠgisa­ger­ir framkvŠmdar. Eftir stendur ßhŠttuleif (ävi­unandi ßhŠttaô). TjˇnmŠtti breytist venjulega lÝti­ sem ekkert vi­ a­ger­irnar ľ undantekningar mß ■ˇ finna ľ en ■a­ getur ■rˇast Ý tÝma. Algengt er a­ tjˇnnŠmi ■rˇist Ý tÝma ľ ■rßtt fyrir mˇtvŠgisa­ger­ir; fˇlksfj÷lgun ß sÚr sta­, landnřting breytist e­a fjßrfestingar aukast umfram ■a­ sem reikna­ haf­i veri­ me­. Ůß getur ßhŠttuleifin or­i­ ■a­ stˇr a­ ■÷rf sÚ ß nřjum mˇtvŠgisa­ger­um ľ e­a ■ß a­ ßhŠttuvi­mi­ breytast vegna ■rˇunar stjˇrnmßlavi­horfa e­a efnahags■rˇunar.

Hamfarahringurinn

DŠmiger­ri atbur­arßs fyrir og eftir nßtt˙ruhamfarir er lřst me­ ■vÝ sem kalla­ hefur veri­ ähamfarahringurinnô.

Slide8

Hamfarirnar eiga sÚr sta­ ľ oftast er lÝti­ vi­ ■vÝ a­ gera. Ůß fylgja misalvarlegt ney­arßstand, vi­ger­ir og enduruppbygging. MˇtvŠgisa­ger­ir og a­l÷gun fylgja Ý kj÷lfari­. Vi­brag­sßstand er skilgreint ľ a­varanir gefnar ľ og ˇgnin ß sÚr sta­ aftur. Hafi mˇtvŠgisa­ger­ir og a­l÷gun heppnast eiga ney­arßstand, vi­ger­ir og enduruppbygging n˙ a­ taka minni tÝma, ˙tgj÷ld ver­a minni auk ■ess sem hli­arßhrif ver­a miklu minni heldur en hi­ fyrra sinni­.

MikilvŠgt er a­ greina hvort atbur­urinn er einstakur, sß fyrsti Ý r÷­ fleiri e­a sß versti. S÷mulei­is er mikilvŠgt a­ fŠkka Ý flokki äˇvŠntraô atbur­a svo sem kostur er.

Forbo­ar, vi­brag­sßbendi

Hver sem ˇgn/vß er er nau­synlegt a­ rannsaka hvort h˙n kunni a­ eiga sÚr einhverja forbo­a. Ůetta ß jafnt vi­ um skyndilegan atbur­ eins og sum eldgos e­a j÷kulhlaup e­a vÝ­tŠkan og hŠgfara svo sem sta­bundnar e­a hnattrŠnar ve­urfarsbreytingar. Forbo­ar eru margvÝslegir og mynda eins konar rˇf ľ allt frß ■vÝ a­ grunur leikur ß a­ eitthva­ sÚ a­ fara a­ gerast og yfir Ý fullkomna vissu um tjˇnmŠtti atbur­arins. Ůetta rˇf ■arf a­ ästikaô me­ (vi­brag­s-) ßbendum. Hva­a forbo­ar eru ■a­ sem skilgreina vi­brag­sßstand, e­a t.d. rřmingar■÷rf? Ofvi­br÷g­ (ä˙lfur, ˙lfurô) geta veri­ jafn ˇheppileg og ■au sem eru ß van.

Til a­ au­velda vi­br÷g­in og gera ■au markvissari eru fyrirfram settar upp svi­smyndir fyrir atbur­inn og tr˙lega ■rˇun hans. Svi­smyndirnar Šttu a­ vera nŠgilega margar til a­ sem mest af hugsanlegu atbur­arˇfi falli innan ■eirra. Vi­br÷g­ vi­ hverri ■eirra eiga a­ vera skilgreind fyrirfram. Me­ ■essu fŠkkar Ý flokki äˇvŠntra atbur­aô.

Vi­brag­sßbendi krefjast m.a. ■ess a­ Ý hverju ■vÝ tilviki sem upp kemur ■arf a­ greina hva­a fyrirframgefna svi­smynd atbur­arins sÚ lÝklegust Ý ■a­ skipti­. Vi­br÷g­in sjßlf rß­ast sÝ­an af ■vÝ. SÚ atbur­arßs äˇvŠntô og ˇskilgreind kemur ■a­ strax Ý ljˇs. Ůa­ gerir ■ß vi­br÷g­ vi­ ■vÝ ˇvŠnta mun markvissari en ella hef­i or­i­.

Lokaor­

HÚr hefur veri­ fjalla­ lauslega um hŠttumatsramma ■ann sem Al■jˇ­ave­urfrŠ­istofnunin setti fram Ý skřrslu 1999. S÷mulei­is hefur veri­ stikla­ ß stˇru Ý s÷gu nßtt˙ruhamfara ß ═slandi sÝ­ustu hßlfa ÷ld.

Pistillinn var tekinn saman Ý oktˇber 2014. Ve­urstofa ═slands ber enga ßbyrg­ ß ■eim sko­unum sem fram koma. Vonandi er a­ lesendur sÚu einhverju nŠr.

TextatilvÝsanir

[1] Annan lista mß sjß ß bls. 18 Ý ritger­inni äAlmannavarnir og ßfalla■ol Ýslensks samfÚlagsô sem finna mß ß vef Almannavarna rÝkisins. Ůar er fjalla­ um hverja vß Ý stuttu mßli: http://www.almannavarnir.is/upload/files/Almannavarnir_og_afallatol_islensks_samfelags.pdf. Ůa­ sem nefnt er: Eldgos, jar­skjßlftar, sjßvarflˇ­ og almenn hŠkkun sjßvarbor­s, ofanflˇ­, ofvi­ri, eldsvo­ar, hˇpslys Ý mannflutningum, ßf÷ll Ý veitukerfum, ■.m.t. fjarskiptum, mengunarslys, olÝu- og eldsneytisskortur, matvŠlaskortur, ßf÷ll Ý flutningastarfsemi til og frß landinu og vi­ flutning hŠttulegra efna, farsˇttir, ■.m.t. dřrasj˙kdˇmar, hermdarverkastarfsemi og athafnir skipulag­ra glŠpasamtaka, ßf÷ll af v÷ldum kjarnorku - efna- sřkla og geislavopna, ßf÷ll af v÷ldum herna­ara­ger­a, stÝflurof, j÷kulhlaup.

[2] Ůannig var mßlum hßtta­ eftir snjˇflˇ­in miklu ß S˙­avÝk og Flateyri ßri­ 1995. ┴­ur en formlegt hŠttumat komst ß skri­ var h÷fu­ßhersla l÷g­ ß bŠttar vi­varanir og rřmingar.

[3] Sjß einnig ß­urtilvitna­a greinarger­ Almannavarna.

[4] äAnnßlabŠkur og skrif ■essa lands sřna au­veldlega, hversu sß rjettlßti gu­ hefur allopt heimsˇtt ■a­ me­ jar­eldsstraffi og ÷­rum ey­ileggingum, ■egar hann hefur sje­, a­ gu­-hrŠ­sla og rjettvÝsi hefur teki­ a­ ganga ˙r gˇ­u lagi og kunni ei annars a­ koma Ý stand aptur e­a betrast, nema hann tŠki ■annig i taumana me­ holdinuô. ┌r Eldriti Jˇns SteingrÝmssonar, Safn til s÷gu ═slands, 4.b bls.3

[5] Gott dŠmi um kaldhŠ­nina mß finna Ý frÚtt ß forsÝ­u Nřrra vikutÝ­inda 5. maÝ 1972: FrŠgt var um ßri­, ■egar flˇ­in komu Ý ästˇrfljˇti­" Elli­aßr, og birg­argeymsla Almannavarna fˇr ß bˇlakaf me­ ■eim aflei­ingum, a­ mestur hlutinn af teppum og ÷­ru sj˙kradˇti gerey­ilag­ist.

[6] Fyrstu ßr umrŠ­na um hugtaki­ äalmannavarnirô lenti ■a­ Ý pˇlÝtÝskri orrahrÝ­ kaldastrÝ­sins. Ůa­ var nefnt Ý frÚttagrein Ý Morgunbla­inu 28. jan˙ar 1958: Ëverjandi ef ReykjavÝk vŠri eina h÷fu­borgin ß vesturl÷ndum sem hef­i engar loftvarnir. Ůrasa­ haf­i veri­ um fjßrveitingar Ý borgarstjˇrn til almannavarna. ═ lei­ara Morgunbla­sins 26. nˇvember 1961 er ß ■a­ minnst ß almennara hlutverk almannavarna: äAlmannavarnir eru mann˙­armßl, sem mi­a a­ ■vÝ a­ bjarga mannslÝfum. Ś Allar si­mennta­ar ■jˇ­ir einbeita sÚr a­ ■vÝ a­ koma upp slÝkum v÷rnum og skipuleggja fyrirfram a­ger­ir, ef ney­arßstand ver­ur, sem au­vita­ getur lÝka skapazt af nßtt˙ruhamf÷rum, svo sem eldgosum, jar­skjßlftum o.s.frv.ô ═ lei­ara Ůjˇ­viljans 14. mars 1962 mß lesa: äRÝkisstjˇrnin hefur lagt fram frumvarp um äalmannavarnir", og segja stjˇrnarflokkarniráa­ tilgangur ■ess sÚ a­ kenna landsm÷nnum a­ bjarga lÝfi sÝnu Ý kjarnorkustyrj÷ld. Ůannig ß n˙ einnig a­ framkvŠma hÚr nřjasta og a­ m÷rgu leyti ˇsŠmilegasta herbrag­i­ Ý kalda strÝ­inu, ■ß kenningu a­ kjarnorkustyrj÷ld ■urfi ekki a­ ver­a neitt ˇgnarleg ef menn b˙i sig a­eins nˇgu vel undir hana. Bla­i­ Verkama­urinn ß Akureyri segir Ý millifyrirs÷gn greinar um almannavarnafrumvarp sem til umrŠ­u var ß Al■ingi ■ß dagana (6. aprÝl 1962): Frumvarp til laga um taugabilun. Frumvarpi­ var loks sam■ykkt 17. desember 1962.

[7] ┴ri­ 1967 er m÷rgum or­i­ ljˇst a­ vi­br÷g­ vi­ nßtt˙ruhamf÷rum sÚu ß verkefnaskrß almannavarna, en a­alßhersla er samt ß vi­br÷g­ en ekki minnst ß ßhŠttustjˇrnun. ┴gŠt grein ■ßverandi forstjˇra Almannavarna rÝkisins, Jˇhanns Jakobssonar er dŠmi um ■etta. ═ greininni mß sjß tilvÝsanir Ý nokkrar eldri greinar um nßtt˙ruvß. Nßtt˙ruhamfarir og ÷nnur stˇrslys. Morgunbla­i­ 4. nˇvember 1967, bls. 12.

[8] Sjß erindi Tˇmasar Jˇhannessonar: Nßtt˙ruhamfarir ß ═slandi, Orku■ing 2001. Orkumenning ß ═slandi. Grunnur til stefnumˇtunar. MarÝa J. Gunnarsdˇttir, ritstj. ReykjavÝk, Samorka, 238-246.

[9] Saga Vi­lagatryggingar ═slands er rakin Ý stuttu mßli ß vefsÝ­u hennar: http://vidlagatrygging.is/resources/Files/Saga-VI.pdf [10. oktˇber 2014]

[10] ═ frÚtt Ý Morgunbla­inu 20. oktˇber 1966 mß lesa: ä═ gŠr var lagt fram ß Al■ingi frv. um breytingar l÷gum um almannavarnir, sem gerir rß­ fyrir a­ ■Šr taki einnig til nßtt˙ruhamfara, jar­skjßlfta, eldgosa og hafÝss, sem kynni a­ loka siglinga lei­um umhverfis land e­a einst÷kum h÷fnum e­a svŠ­umô. Breytingin tˇk gildi me­ nřjum l÷gum um almannavarnir [30/1967] ■ar sem gert var rß­ fyrir ■ßttt÷ku Almannavarna rÝkisins Ý vi­br÷g­um vi­ nßtt˙ruhamf÷rum. Fyrsta ney­arߊtlunin sem tˇk til ■essa var ger­ fyrir H˙savÝk og var birt 1972, sjß: http://www.almannavarnir.is/displayer.asp?cat_id=247

[11] Or­i­ hŠttumat vir­ist ■ˇ varla hafa birstáopinberlega ß prenti fyrr en sumari­ 1971. Ůß geta Al■ř­ubla­i­ (13. j˙lÝ) og VÝsir (14. j˙lÝ) um samrß­sfund norrŠnna tryggingafÚlaga Ý ReykjavÝk.

[12] Sjß t.d. frÚtt Ý Ůjˇ­viljanum 11. aprÝl 1968. Einnig var skipu­ kalnefnd e­a har­Šrisnefnd (Ý st÷ku texta k÷llu­ har­rŠ­isnefnd)

[13] Fleiri verksmi­jur lentu Ý umrŠ­unni, t.d. vitnar Mj÷lnir [25. nˇvember 1966] Ý or­ Eggerts Ůorsteinssonar ß Al■ingi. RŠtt var um sta­setningu lřsisverksmi­ju ß Siglufir­i. ä[A]­ ß Nor­ur- e­a Austurlandi vŠri st÷­ug hafÝshŠtta, hŠrra raforkuver­ og erfitt yr­i a­ fß framkvŠmdastjˇra og sÚrfrŠ­inga til a­ setjast ■ar a­ô.

[14] Sven-Aage Malmberg haffrŠ­ingur segir Ý grein Ý Ăgi [1979, 72. 8, bls 465]: äEndanlegur dˇmur ver­ur varla felldur Ý mßlinu hvort olli frekar hruni sÝldarstofnana, umhverfisßhrifin e­a sˇknin. En e.t.v. mß komast svo a­ or­i um norsk-Ýslensku sÝldina, a­ sÝldvei­iflotinn me­ allri sinni afkastagetu hafi reki­ flˇtta ■eirrar sÝldar,sem komst frß Noregi, undan k÷ldum og Štis-snau­um sjˇ Ýslandsmi­a nor­ur ß bˇginn til Jan Mayen og ßfram til Bjarnareyjar og Svalbar­a uns yfir laukô.

[15] Lesa mß yfirlit um efnislegt tjˇn og mannfall af v÷ldum ofanflˇ­a Ý greinum eftir Tˇmas Jˇhannesson og Ůorstein Arnalds Ý J÷kli 50, 81−90, 2001, Accidents and economic damage due to snow avalanches and landslides in Iceland, greinin er Ý heild sinni ß: http://www.vedur.is/gogn/snjoflod/haettumat/jokull-2001.pdf og Ý Sveitastjˇrnarmßl, 61, 6, 474−482, 2001: http://www.vedur.is/gogn/snjoflod/haettumat/sveitarstjornarmal-2001.pdf

[16] 1985 nr. 28 4. j˙nÝ. Ůeim l÷gum hefur veri­ breytt mj÷g sÝ­ar.

[17] Rß­herra ˇskar skřringa frß stjˇrn Landsvirkjunar. B˙rfellslÝna ekki h÷nnu­ fyrir Ýslenzkt ve­urfar? Ůjˇ­viljinn 24.12. 1972.

[18] RaflÝnunefnd haf­i veri­ stofnu­ nokkrum mßnu­um ß­ur, sumari­ 1972. Ůß hÚt h˙n äVinnuhˇpur um hßspennulÝnu milli Nor­urlands og Su­urlandsô en var k÷llu­ äRaflÝnunefndô frß desember 1973 er h˙n fÚkk auki­ umbo­ til umsvifa. Sjß: http://www.os.is/gogn/Skyrslur/1975/Framvinduskyrsla-juni-1973-mai-1975.pdf Lesa mß um s÷gu nefndarinnar: http://www.orkustofnun.is/media/frettir/frett_23012004_saga_raflinunefndar.pdf

[19] Um fl˙oreitrunina og tjˇn af hennar v÷ldum mß t.d. lesa Ý B˙na­arriti [1971, 84. 1 [bls. 249 og ßfram].

[20] Bjargrß­asjˇ­ur hefur veri­ til frß 1913 (l÷g frß Al■ingi) ľ h÷fundur ■essa pistils hefur ekki kanna­ s÷gu hans. ═ grein Ý Nor­ra 10. mars 1914 mß lesa mj÷g frˇ­lega grein undir titlinum äNokkur or­ um hallŠrisvarnir og for­agŠzluô. H÷fundur titlar sig äAl■ř­umannô.

[21] Ůß var tali­ a­ ■ri­jungur tjˇn■ola hef­i ■urft a­ bera sitt tjˇn ˇbŠtt me­ ÷llu. Morgunbla­i­ 5. febr˙ar 1991.

[22] Grein Sturlu Fri­rikssonar Ý Morgunbla­inu 6. september 1980 ä┴hrif Hekluelda 1980 ß lÝfrÝki­ô getur um fl˙oreitrun Ý ■essu gosi.

[23] Til eru l÷g um sjˇvarnir: http://www.althingi.is/altext/stjt/1997.028.html

[24] Lesa mß um helsta tjˇn af v÷ldum ve­ursins 9. jan˙ar 1990 Ý Morgunbla­inu ■. 11. jan˙ar. s.ß.

[25] Skilgreining unisdr ß ßfalla■oli (e.resilience): HŠfni kerfis, samfÚlags e­a ■jˇ­fÚlags, sem břr vi­ ˇgn til a­ breg­ast vi­ e­a gera breytingar til ■ess a­ nß og halda vi­ e­lilegri virkni samfÚlagsins og ger­ar ■ess. RŠ­st af ■vÝ hversu hŠft kerfi, samfÚlag e­a ■jˇ­fÚlag er a­ skipuleggja sig til a­ auka vi­ hŠfni og lŠra af fortÝ­inni til aukins ÷ryggis Ý framtÝ­inni og til a­ minnka ßhŠttu.

[26] Skilgreining unisdr ß ßhŠttuvi­mi­i ľ vi­unandi ßhŠtta (acceptable risk): Ůa­ tjˇn sem samfÚlag (e­a ■jˇ­fÚlag) telur vi­unandi mi­a­ vi­ fÚlagslegar, efnahagslegar, stjˇrnmßlalegar, menningarlegar, tŠknilegar og umhverfislegar a­stŠ­ur ß hverjum sta­. ┴hŠttuvi­mi­ eru notu­ til ßkv÷r­unar og skilgreiningar a­ger­a til a­ koma tjˇni ni­ur ß vi­unandi stig og geta teki­ til m.a. bygginga- og landnřtingarreglna, varnarvirkja og varanlegra e­a tÝmabundinna rřminga eftir a­stŠ­um hverju sinni.

[27] Nau­synlegt er t.d. a­ ßhŠttuvi­mi­ gagnvart gasmengun eldgosa sÚu borin saman vi­ ■au sem notu­ eru gagnvart mengun s÷mu lofttegunda af manna v÷ldum. Til ■ess a­ ■a­ sÚ hŠgt ver­ur a­ meta bŠ­i tjˇnmŠtti eldgosagasmengunar sem og tjˇnnŠmi ■ess sem fyrir henni ver­ur.

Helstu tilvitnanir og Ýtarefni ľ auk ■ess sem geti­ er Ý ne­anmßlsgreinum

Mitchell, James K.(1996) The long road to recovery: Community responses to industrial disaster. United Nations University Press.

Trausti Jˇnsson, (2002) HŠttumat og hlutverk Ve­urstofunnar Ý ljˇsi hŠttumatsramma Al■jˇ­ave­urfrŠ­istofnunarinnar. (Risk assessment and the role of the Icelandic meteorological office in the light of the WMO risk assessment framework). Icelandic Met. Office, V═-02021 (┌R16) 15pp

United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNISDR) (2004), Living with risk: a global review of disaster reduction initiatives. [http://www.unisdr.org/we/inform/publications/657]

United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNISDR) (2009), UNISDR terminology on disaster risk reduction [http://www.unisdr.org/files/7817_UNISDRTerminologyEnglish.pdf]

WMO (1999) Comprehensive Risk Assessment for Natural Hazards WMO/TD No. 955, 92s.

H÷fundur er ve­urfrŠ­ingur ß Ve­urstofu ═slands. ┴ ßrunum 1994 til 2003 var hann svi­sstjˇri ┌rvinnslu- og rannsˇknasvi­s Ve­urstofunnar, HŠttumat vegna ofanflˇ­a var unni­ og ■rˇa­ ß ■vÝ svi­i.

Vi­auki 1
DŠmi ˙r bˇkmenntum um skort ß hŠttumati.

Slide2

Vi­auki 2

Ëvissu■Šttir hŠttumats
Margs konar ˇvissu■Šttir og vandamßl fylgja hŠttumati. HÚr eru nokkrir taldir:

SÚu atbur­ir tÝ­ir (ß landsvÝsu gjarnan litlir) er tÝ­nirˇf ■ekkt og ßhŠttureikningar au­veldir (t.d umfer­arslys). SÚu atbur­ir stˇrir og (mj÷g) fßtÝ­ir er tÝ­nirˇf lÝti­ e­a ekki ■ekkt eru svi­smyndir nau­synlegar.

1. ReynslufrŠ­ileg vandamßl

(i) FortÝ­arg÷gn eru stundum gagnslÝtil vegna breytinga ß tjˇnnŠmi (■jˇ­fÚlagslegra, efnahagslegra) e­a tjˇnmŠtti (breytingar Ý nßtt˙ru). (ii) G÷gn eru of strjßl (e­a taka til skamms tÝma) til a­ unnt sÚ a­ greina tÝ­ni og tjˇnmŠttisrˇf. (iii) SÚrfrŠ­imat er veikt, sÚrfrŠ­ingar eru kunnßttulitlir e­a ekki hlutlŠgir.

2. A­fer­afrŠ­ileg vandamßl

(i) Val milli lÝkana getur veri­ erfitt, ß a­ reikna e­a meta, hvert vŠgi svi­smynda er? (ii) Val milli sÚrfrŠ­ißlita erfitt, hvert ß a­ vera vŠgi ■eirra (iii) ËlÝk lÝk÷n hneigjast til s÷mu villu.

3. Stofnanatengd vandamßl

(i) ┴hersla l÷g­ ß sameiginlega ni­urst÷­u, gjarnan Ý opinberum nefndum, hŠtt vi­ a­ ni­ursta­a sÚ ■vingu­ (ii) Skipan nefnda rŠ­st oft af hagsmunum, hagsmunabreidd rŠ­ur ni­urst÷­u fremur en ■ekking. (iii) Birting ni­ursta­na oft ˇformleg og ßn fagrřni.

4. Vi­horfstengd vandamßl

(i) SÚrfrŠ­ingar hafa mismunandi sřn ß lÝkindafrŠ­i, vafamßl er hvort formleg ˇvissulÝkindi eigi einnig a­ rß­a ■egar lÝkindagrunnur er nßnast enginn (ii) Mismunandi ■jˇ­fÚlags- og framtÝ­arsřn.

Endirá


Skrßr tengdar ■essari bloggfŠrslu:

ź SÝ­asta fŠrsla | NŠsta fŠrsla

Athugasemdir

1 Smßmynd: SigrÝ­ur Hr÷nn ElÝasdˇttir

Virkilega frˇ­legt og ßhugavert a­ lesa. KŠrar ■akkir fyrir ■essi skrif.

SigrÝ­ur Hr÷nn ElÝasdˇttir, 28.9.2018 kl. 18:15

BŠta vi­ athugasemd

Ekki er lengur hŠgt a­ skrifa athugasemdir vi­ fŠrsluna, ■ar sem tÝmam÷rk ß athugasemdir eru li­in.

Um bloggi­

Hungurdiskar

Höfundur

Trausti Jónsson
Trausti Jónsson
H÷fundur er ve­urfrŠ­ingur og ßhugama­ur um ve­ur.

FŠrsluflokkar

Nˇv. 2019
S M Ů M F F L
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30

Nřjustu myndir

  • w-blogg151119g
  • w-blogg151119g
  • w-blogg151119g
  • w-blogg151119f
  • w-blogg151119e

Heimsˇknir

Flettingar

  • ═ dag (15.11.): 344
  • Sl. sˇlarhring: 409
  • Sl. viku: 1810
  • Frß upphafi: 1850653

Anna­

  • Innlit Ý dag: 307
  • Innlit sl. viku: 1578
  • Gestir Ý dag: 303
  • IP-t÷lur Ý dag: 292

UppfŠrt ß 3 mÝn. fresti.
Skřringar

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband