Smvegis af rkomu, rkomumlingum og ofanflum

Sastlitinn vetur flutti ritstjri hungurdiska formlega tlu fjljlegum fundi sem haldinn var Veurstofunni. Fjallai fundurinn um skyndileg fl, skriur og tengsl vi sfrera. Tenging tlu ritstjrans vi efni fundarins var harla lausleg enda stir hn engum tindum. En a er samt stulaust a allt efni hverfi glatkistuna - sundurlaust s. eir fu lesendur sem nenna a fletta gegn um allt a sem hr a nean stendur hafi etta huga.

haettumat_wmo-skjema-2015-i

Myndin snir httumatsramma aljaveurfristofnunarinnar. Fjallar hann um almenna greiningu nttruvr og vibrg vi henni. Vi horfum ekki lengi essa mynd a essu sinni (gerum a e.t.v. sar), en verum a lta fyrirsagnir grnu kassanna. Nttruv greinist t tvo tti. Annars vegar svonefnt tjnmtti - a um hversu flugan atbur/ferli er a ra (h v sem fyrir honum/v verur), en hins vegar a sem kalla hefur veri tjnnmi - sem ritstjrinn gti lka hugsa sr a kalla hf.

Tjnnmi er viamiki hugtak og m greina msa undirtti. Ri nttruv yfir getur hn valdi efnahagstjni - en hn getur lka raska samflagi og jafnvel samflagsger.

egar fari er saumana tjni af vldum veurvr hr landi kemur fljtt ljs a atburir sem hafa svipa tjnmtti, t.d. illviri, fl m, skriufll og snjflhafa ranna rs mtt grarmisjfnu tjnnmi. rhelli sem n gengur yfir landi ea hluta ess veldur allt ru tjni (meira ea minna eftir atvikum) heldur en nnast samskonar rhelli geri fyrir hundra ea tv hundru rum. Saga veurvr er ekki sur saga vermtaskpunar og bskaparhtta heldur en a saga runar eirra vera sem valda henni.

etta veldur v a erfitt getur veri a finna rtt tnirf eirra veuratbura sem mestum vandrum kunna a valda n dgum me v a rannsaka tjnsguna eina.

Beinum n sjnum a nttruv tengdri mikilli rkomu. Hr falla undir skriufll, snjfl og vatnavextir (bi skyndilegir og hgfara).

Vi ekkjum tjnasgu allvel sustu 100 til 200 rin, en mttum gera betur. Sgu tjnmttis ess sem a baki atburannaliggur ekkjum vi lka allvel, en eins og ur sagi er nokku erfitt a norma atburina. Vi ekkjum illa jafnaflmikla atburi sem engu tjni ollu - vegna ess a ekkertvar fyrir eim (en yri n). Sgu tjnnmis vri hgt a greina - og hefur a nokkru veri gert - en talsver vinna er enn unnin hva a varar. Til a meta httu sem essi tiltekna v skapar ntmasamflagi urfum vi a ekkja essa rskiptu sgu - auk ess a ekking hfi ntmans gagnvart henni er nausynleg vi ger httumats.

Strfelld rkoma eykur mjg skriuhttu. rkoman getur hins vegar bi tengst strum verakerfum sem bera hltt og rakt loft til landsins strum stl - getur magnast mjg stabundi - en hn getur lka veri tiltlulega stabundin - me ljsa tengingu vi stru verakerfin. Skyndileg hlindi a vetri ea vori geta lka valdi flum og skriufllum, jafnvel rkoma s ltil samfara eim. Smuleiis verum vi a gefa hgfara ferlum gaum, rannsknir benda til ess a einhver sfreri s jarvegi nokkurra sunda ferklmetra landsins. Hlnandi veurfar brir ennan sfrera um sir - og hefur veri a v undanfrnum ratugum. essi run er ltt kunn smatrium og getur auki skriuhttu landinu umtalsvert - hva sem run rkomu og rhellis lur.

Veurathuganir sustu 140 til 150 ra geta margt sagt okkur um atburi sem ori hafa strum kvara v tmabili, smatrii hndlum vi hins vegar ekki mjg vel nema sustu 15 til 20 rin. En greiningum fer fluga fram.

w-270918-skri_a

Upplsingar um rkomu byggjast mlingum henni. elstu rkomumlingar slandi (og varveist hafa) su fr rinu 1789 eru upplsingar um rkomumagn og rkomutni harla rrar fram yfir 1920. Myndin snir fjlda eirra veurstva sem mldu rkomu hverjum tma fr 1856 til 2017. Mnnuu stvarnar mla aeins einu sinni ea tvisvar slarhring, en voru egar best lt svo margar a g mynd nist af rkomu byggum landsins. eim fr aftur mti a fkka upp r aldamtunum sustu. tku sjlfvirkar mlingar vi. Mun betri en r mnnuu a v leyti a vast hvar er mlt 10-mntna fresti ri um kring. Gallinn er hins vegar s a mjg seinlegt er sem stendur a vinna r essum mlingum auk ess sem ljst er hversu sambrilegar r eru eim eldri. Sjlfvirku mlingarnar hafa hinga til ekki geti um rkomutegund - og er a mjg bagalegt. Vafalti mun rtast r eim vandamlum framtinni - aalatrii er a varveisla s rugg mean run rvinnslurbta og samanburur sr sta.

Hver hefur rkoma veri fr upphafi mlinga? Vi ltum rjr myndir sem eitthva kunna a segja okkur um a.

w-270918-skri_f

Hr m sj mealrsrkomu allra veurstva landsins runum 1924 til 2017. Hn er um 1000 mm. Breytileiki er allmikill fr ri til rs. Hann rst mjg af tni vindtta og rstifari vi Norur-Atlantshaf. Gallinn vi mealtalsreikninga af essu tagi er fyrst og fremst s a run stvakerfisins getur haft hrif heildarmyndina. Slkt virist ekki mjg berandi essu tilviki. Svo snist sem rkoma hafi aukist, leitni reiknast rmlega 200 mm ld, sem er verulegt - htt 20 prsent. etta er umfram aukningu sem vnst er vegna hlnunar. Reyndar er langt fr a samkomulag s um hversu mikil aukning rkomu fylgir hlnun - og vst a s slkt samband til a alls ekki vi einstk r. ri 2010 er t.d. meal eirra allrahljustu, en a var samt langurrasta r sustu 30 ra (ea svo). Sama vi um 1960 - urrasta r myndinni, en samt hltt. Leitni ein og sr er lka mjg vafasamt tki til greiningar - og langoftastgagnslaus sem verkfri til spdma.

w-270918-skri_g

Nsta mynd nr allt aftur til 1857 (harla mikil bjartsni a hj ritstjranum). Hr m sj rkomuna setta fram sem hlutfall mealrsrkomu ranna 1971-1990. Reikningarnir eru gerir annig a stvar ar sem rkoma er mikil vega jafnmikiog stvar ar sem rkoma er ltil. Aeins er spurt hver rkoma rsins stinni var sem hlutfall af mealrsrkomu urnefnds tmabils.

Hr m lka sj mikla rkomuaukningu - rlti minni en fyrri mynd (en nr yfir lengri tma), um 13 prsent ld. a er aukning sem er nr v a vera eftir hlnunarvntingum. urrasta ri er 1881 - me frostavetrinum mikla. Kannski hefur rkoman mlst venjuilla og minnir a snjkoma mlist mun verr heldur en rigning. Rskun hlutfalli snvar og regns heildarrkomumagni getur v breytt bum essum lnuritum. Hlutfall snvar rrnar hlnandi veurlagi og ar me snist rkoma aukast vegna ess a hn mlist betur. Hugsanlegt er a etta skri a einhverju leyti aukningu sem vi erum a sj.

w-270918-skri_h

Hr hfum vi tali fjlda rkomudaga veurstvum landsins - egar rkoma mlist 0,5 mm ea meiri - og reiknum san hlutfall ess fjlda af llum mlidgum. Mlieiningin sem noti er hr er sundustuhlutar (prmill). Vi sjum a yfirleitt er mlist rkoma 0,5 mm ea meiri milli 40 og 50 prsent (400 til 500 sundustuhluta) daga slenskum veurstvum. Allgott samband er milli essa fjlda og heildarrsrkomunnar. S fylgnistuull reiknaur milli eirra reynist hann 0,73 (harla gott).

Fjlgun rkomudaga snir v aukna rkomu. S leitni reiknu fyrir tmabili heild reynist rkomudgum fjlga um 6 prsent ld. Alengt er a rkomudagafjldi (munum a vi erum a tala um 0,5 mm ea meira slarhring) s um 150 (fleiri sunnanlands - frri nyrra). Fjlgunin er v um 10 dagar ri - ld. etta mtti auvita ra nnar - vi skulum ekki tra essari tlu eins og nju neti er hn samt efni til umhugsunar og skiptir trlega miklu mli fyrir vangaveltur um aftakarkomu - sem svo sannarlega skiptir mli egar rtt er um skriu- og flahttu (og snjflahttu reyndar lka).

fgarkoma er a minnsta kosti tvenns konar. Annars vegar langvinn rkoma - ekki endilega aftakasnrp og hins vegar skyndileg rhelli. Auvita er sambland af essu tvennu lka myndinni.

w-270918-skri_b

a hefur snt sig a magn rkomunnar eitt og sr er ekki randi varandi httu skriufllum, heldur skiptir einnig mli hversu vanur staurinn er a taka vi rkomu. annig getur 150 mm aftakaslarhringsrkoma veri httuminni sta ar sem rsrkoman er 3000 mm heldur en 30 mm slarhringrkoma sta ar sem rsrkoman er 400 mm. Vi vitum raun ekki hvaa vimi eiga vi hr landi essu sambandi - en algengt er aljavsu a mia vi 5 til 8 prsent rsrkomunnar. Falli slkt magn ea meira einum degi er talin srstk htta ferum.

Myndin hr a ofan snir talningu slkra atbura - vimii er 6 prsent rsrkomunnar (en hefi geta veri anna). Reyndar eru stvar svo far fyrir 1925 a vafasamt er a telja, en vi ltum okkur hafa a. Lrtti sinn snir mealfjlda slkra atbura veurst ri. Mealtali er kringum 0,2 - sem ir a vi erum a telja svonefnda 5-ra atburi (ea ar um bil). Greinilega eru mikil raskiptiaf tni eirra - fein r skera sig r, en ekki er a sj neina leitni. Aftakarkomuatburum (af essu tagi) virist ekki hafa fjlga rtt fyrir rkomuaukninguna sem fyrri myndir sna.

skulum vi lta hva hupplausnarmlingar sjlfvirku stvana eru a segja okkur um klukkustundarrfelli. r mlingar hafa alls ekki stai ngilega lengi til ess a vi getum fjalla um einhverja run tengda hugsanlegum veurfarsbreytingum - en a v kemur framtinni.

w-270918-skri_c

Myndin snir einfalda talningu eirra klukkustunda egar rkoma hefur mlst 10 mm ea meiri og hvernig slkar klukkustundir dreifast ri. ljs kemur a rstasveiflan er mjg eindregin. rhellin eru sjaldgfust vorin ( er hins vegar htta vegna snjbrnunar) en vex eftir v sem sumari lur og nr hmarki september. Hfum huga a mlitmabili er ekki mjg langt annig a tnimunur milli einstakra mnaa (ar sem litlu munar) er varla ea ekki marktkur. Vetrarsnjkoma gti villt okkur sn - atvik eru mun lklegri til a tnast snjkomu. Lklega er tni atvika meiri a vetralagi heldur en myndin snir.

Vi getum einnig athuga hvernig rhelli dreifast slarhringinn.

w-270918-skri_d

Myndin snir allt ri. Vi sjum sdegishmark - en annars virist sem lkur rhelli dreifist nokku jafnt tma slarhringsins. samt rtasveiflumyndinni snir etta okkur talsvert um au ferli sem ra atburarsinni. Blautar lgir eru algengari a haust- og vetrarlagi heldur en vorin, og lgir koma a landinu hvaa tma slarhrings sem er.

Mynd sem dregur sumari t er nokku ruvsi:

w-270918-skri_e

Hr sst dgursveifla rhella mjg vel. au eru miklu algengari sdegis a sumarlagi heldur en annars. A vsu er nokku kvei snturhmark lka til staar. Hr sjum vi tvmlalaust hrif sdegisskranna - sem knir eru af lrttum hreyfingum lofts vegna upphitunar lands slaryl. Dembur af essu tagi hafa alloft valdi landspjllum og rtt hugsanlegt a vi ttum aeins a huga a afleiingum - srstaklega n tmum gjrbreyttrar landntingar. Snturhmarki er ekki alveg jafn autskrt - e.t.v. hverfur a egar fleiri r btast safni - en vel m vera a hr komi stugleiki lka vi sgu. tgeislun efra bori skja getur sett af sta veltu - en vi skulum ekki fara a velta okkur upp r v a sinni.

Ritstjri hungurdiska hefur teki saman veurtjna/atburaskr sem nr til ranna 1874 til 2010 (reyndar hefur bst vi - en er ekki komi tlvutkan gagnagrunn). essari einfldu atburaskr eru 215 skriuatburir og 215 snjflaatburir. Eins og ur er fjalla um er tjn essum atburum mjg bundi tjnnmi hvers tma - tni eirra gegnum tina markast v ekki sur af v heldur en tni undirliggjandi veuratvika. Veuratvikin koma hins vegar fram rstasveiflunni.

tidni-skridur-snjoflod

essar myndir hafa reyndar birst hungurdiskumur. Efri rammarnir sna rstasveifluna (skriur brnu til vinstri, snjfl blu - til hgri). Skriuatburir eru langsjaldgfastir mars og algengastir haustin. En etta gti breyst me hlnandi veurfari. Snjfl eru a sjlfsgu algengust a vetrarlagi, janar, febrar og mars, tjn af eirra vldum hefur veri mtaalgengt aprl og desember.

Neri rammarnir sna run tma. Tjnvaldandi skriuatburum virist hafa fkka sari rum - en eins og ur sagi er jafnvst a stan s tjnnmi en ekki tni ess tjni veldur. Tni snjfla x - eftir v sem fleira gat ori fyrir eim.

Eins og ur sagi er talsvert verk unni tnigreiningu eirra veurtta sem valds skriufllum, flum og snjflum og a meiri ekking safnist stum eirra. Mikilvgt er a eirri vinnu veri sinnt af al framtinni.

Vi ltum hr staar numi a sinni - ekki miklu nr.


Skrr tengdar essari bloggfrslu:

Sasta frsla | Nsta frsla

Bta vi athugasemd

Ekki er lengur hgt a skrifa athugasemdir vi frsluna, ar sem tmamrk athugasemdir eru liin.

Um bloggi

Hungurdiskar

Höfundur

Trausti Jónsson
Trausti Jónsson
Hfundur er veurfringur og hugamaur um veur.
Nv. 2019
S M M F F L
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30

Njustu myndir

  • w-blogg151119g
  • w-blogg151119g
  • w-blogg151119g
  • w-blogg151119f
  • w-blogg151119e

Heimsknir

Flettingar

  • dag (15.11.): 337
  • Sl. slarhring: 408
  • Sl. viku: 1803
  • Fr upphafi: 1850646

Anna

  • Innlit dag: 300
  • Innlit sl. viku: 1571
  • Gestir dag: 296
  • IP-tlur dag: 285

Uppfrt 3 mn. fresti.
Skringar

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband