Tæknilega ekki met?

Gríðarleg úrkoma var sums staðar vestast á landinu síðasta sólahring rúman. Í morgun kl. 9 mældist sólarhringsúrkoman á Lambavatni á Rauðasandi 134,2 mm (óstaðfest). Það er með því mesta sem mælst hefur á landinu í maí og virðist vera stöðvarmet, úrkoma hefur verið mæld á Lambavatni síðan 1938. Ekki er heldur langt í landsmet maímánaðar en það situr á Kvískerjum í Öræfum, 147.0 mm, mældist þann 16. 1973.

En - nú hefur í allt kvöld (laugardaginn 26. maí) staðið á vef Veðurstofunnar að mest úrkoma á núlíðandi sólarhring hafi mælst í Grundarfirði, 147,7 mm. Ekki er enn farið að jafna sjálfvirkum úrkomumælingum til meta á mönnuðum stöðvum. Við metaáhugamenn getum skriðið í það skjól og einfaldlega sagt að þetta sé nýtt mánaðarmet á sjálfvirkri úrkomustöð - án þess að fórna því mannaða. Gamla metið (nýlegt þó) var sett í Grunarfirði 11. maí 2009. Þá mældust þar 136,0 mm.

En - (enn meira en) hvernig hefði málið farið ef mönnuð stöð væri í Grundarfirði? Við vitum svo sem ekki hversu mikið hefði komið í þann mæli. Ímyndum okkur samt að það hafi verið jafnmikið - en met hefði farið forgörðum vegna skiptingar úrkomunnar á sólarhringa. Á sólarhringsúrkomukorti sem birtist daglega á vef Veðurstofunnar er miðað við hefðbundinn úrkomusólarhring frá því kl. 9 næstliðins morguns þar til kl. 9 á mælidegi. Í morgun (laugardag) sást talan frá Lambavatni, en var 75,4 mm í Grundarfirði á sama tíma.

Við skulum nú líta á mynd sem sýnir úrkomuákefð í Grundarfirði undanfarna daga, mælt er í mm/klst.

Lóðrétti ásinn sýnir ákefðina (mm/klst) en sá lárétti klukkustundafjölda frá miðnætti aðfaranótt þess 24. Dálítil rigningargusa kom sitt hvoru megin miðnættis milli 24. og 25. en síðan var þurrt að mestu þar til seint að kvöldi föstudagsins 25. Þá fór að rigna svo um munaði og rigndi baki brotnu þar til kl. 19 á laugardagskvöld.

Listinn á forsíðu vefs Veðurstofunnar skiptir úrkomunni eftir réttum sólarhringum, fyrsta tala sem tekin er með er sú sem mæld er kl. 1. Summan frá því þá þar til stytti upp er 147,7 mm. Rauða punktalínan sem rís upp í miðjum úrkomukaflanum sýnir hvenær mönnuð mæling hefði átt sér stað. Við sjáum að hún skiptir kaflanum nokkuð snyrtilega í tvennt, 67,3 mm fyrir kl. 9 og síðan 80,4 mm. Ef þurrt verður í Grundarfirði í nótt verður sú tala á korti Veðurstofunnar í fyrramálið. Metið teldist ekki gilt - tæknilega.

Úrkoman hefði getað hitt enn betur í sólarhringinn því frá mælingu kl. 20 á föstudegi til kl. 19 á laugardegi féllu alls 154,7 mm.

Grundarfjörður er óvenjulegur úrkomustaður. Í þessu tilviki er það eins gott því svipað úrkomumagn myndi valda algjöru öngþveiti í Reykjavík og jafnvel stórtjóni. Hámarksákefðin á myndinni, 16,5 mm er með því mesta sem gerist hér á landi en hefur þó tvisvar verið ívið meiri í Grundarfirði.

Það vekur furðu að öll þessi úrkoma á Snæfellsnesi norðanverðu og á Vestfjörðum skuli ekki hafa valdið einhverjum skriðuföllum.  [Nú í þessum skrifuðum orðum fréttist af skriðuföllum nærri Ísafirði - það hlaut að vera].

Dagurinn í dag (laugardagur 26. maí) var mjög hlýr um landið austanvert og komst hiti vel yfir 20 stig á allmörgum stöðvum. Enn hlýrra loft verður yfir landinu á mánudag/þriðjudag en því miður er gert ráð fyrir hægum vindi þannig að óvíst er hvort 20 stiga múrinn verður líka rofinn þá. Við fylgjumst með.

Af afbrigðilegum maímánuðum - síðari hluti, austan- og vestanáttir

Nú kemur að síðari hluta umfjöllunar um þrálátar höfuðvindáttir í maí. Þar með er lokið yfirferð um alla mánuði ársins. Viðfangsefnið nú er austan- og vestanþráhyggja. Notaðir eru sömu fimm flokkunarhættir og áður.

1. Mismunur á loftþrýstingi norðanlands og sunnan. Þessi röð nær sem stendur aftur til 1878. Gengið er út frá því að sé þrýstingur hærri norðalnlands heldur en syðra séu austlægar áttir ríkjandi. Líklegt er að því meiri sem munurinn er, því þrálátari hafi austanáttin verið.

Meginhluta ársins er austanátt ríkjandi hér á landi, raunar með dálitlum norðanþætti. Í þeim 134 maímánuðum sem hér liggja undir eru aðeins 15 þegar þrýstingur er hærri sunnanlands heldur en fyrir norðan.

En austanáttin var mest í maí 1967. Það var heldur daufur mánuður á Akureyri þar sem ritstjórinn dvaldist um það leyti. Á leiðinni suður undir lok mánaðar var farið um forblauta moldarbólgna vegi og víða var blautur snjókrapi á báða vegu allt suður fyrir Holtavörðuheiði. Vorið var heldur ekki langt komið í Borgarfirði, en syðra var alla vega sólríkt í þessum maí. Áhugasamir ættu að líta á pistil nimbusar um sólríka maímánuði  til að fræðast um það.

Næstir í austanáttarröðinni eru þrír mánuðir nánast jafnir, 1904, 1979 og 2011. Við ættum að muna maí í fyrra - þennan með Grímsvatnagosinu, 1979 er sífellt að koma við sögu í metalistum, kaldastur maímánaða - en maí 1904 man enginn nema e.t.v. bókartitilinn: Það voraði vel 1904 (eftir Gunnar M. Magnúss). En voraði vel 1904? Textahnotskurn hungurdiska segir um maí: Nokkuð kalt fram yfir miðjan mánuð, en síðan betri tíð. Hiti í meðallagi. En fjárskaðar urðu eystra í hríðarbyl um miðjan mánuð. Annars var tíð tiltölulega góð 1904 að viðmiði þess tíma.

Vestanátt var mest í maí 1991. Þá var talin hagstæð tíð en mjög úrkomusöm, sérstaklega vestanlands. Næstmest var vestanáttin 1896 og síðan er gæðamánuðurinn 1935 í þriðja sæti. Hann telst hlýjasti maí sem vitað er um á landinu. Maí 1896 fékk góða dóma en mjög úrkomusamt var á Vesturlandi rétt eins og 1991.  

2. Styrkur austanáttarinnar eins og hann kemur fram þegar reiknuð er meðalstefna og styrkur allra vindathugana á öllum (mönnuðum) veðurstöðvum. Þessi röð nær aðeins aftur til 1949.

Hér koma áður ónefndir mánuðir við sögu í toppsætum austanáttarinnar, 1982, 1972 og 1976, ólíkir mánuðir. Maí 1982 talinn mjög óhagstæður og kaldur, en maí 1972 góður og hlýr. Kuldakastið mikla í byrjun maí 1982 hefur nokkrum sinnum borið á góma áður hér á hungurdiskum.

Vestanáttin að þessu tali var mest 1991 rétt eins og að ofan, en maí 1956 kemur í öðru sæti með sitt fræga vestanillviðri og saltroki.

3. Gerðar hafa verið vindáttartalningar fyrir þær veðurstöðvar sem lengst hafa athugað samfellt og vindathugunum skipt á 8 höfuðvindáttir og prósentur reiknaðar. Síðan er tíðni norðaustan, austan og suðaustanáttar lögð saman. Þá fæst heildartala austlægra átta. Þessi röð nær aftur til 1874. Ósamfellur eru í röðinni en við þykjumst ekki sjá þær.

Hér er maí 1982 aftur mestur austanmánaða en 1933 og 1965 koma næstir, ólíkir innbyrðis. Í maí 1933 var talin einmunatíð en það orð er notað yfir sérlega hagstætt veðurlag, í maí 1965 var hægviðrasamt og tíð var hagstæð suðvestanlands, en fyrir norðan og austan var mikill hafís og honum fylgdi kuldi við strendur og jafnvel inn til landsins um Norðurland vestanvert.

Vestanáttin var mest í maí 1991 og síðan í maí 1935. Betra samkomulag virðist um vestanáttina heldur en þær austlægu í þessu yfirliti.

4. Fjórði mælikvarðinn er fenginn úr endurgreiningunni amerísku og nær hann aftur til 1871. Fyrstu 20 til 30 árin verðum við þó að taka niðurstöðum greiningarinnar með varúð.

Og enn eru nýir austanáttamánuðir nefndir til sögunnar, maí 1925 og 1931 efstir, en síðan kemur maí 2011 sem nefndur hefur verið áður. Maí 1991 er enn mestur vestanáttarmaímánaða - hann hefur greinilega verið mjög eindreginn, síðan kemur maí 1896 en hann var einnig nefndur hér að ofan.

5. Fimmti kvarðinn er einnig úr endurgreiningunni nema hvað hér er reiknað í 500 hPa-fletinum. Hér er maí 1889 mestur austanáttarmánaða og 1925 í öðru sæti. Vestanáttin var hins vegar mest 1991 og síðan 1896 - rétt eins og áður.

Almennur og sértækur hiti

Það verður að taka fram að hvorki „almennur-“ né „sértækur hiti“ eru föst hugtök í veðurfræði. Þau eru sett hér fram til hægðarauka. Með almennum hita er samkvæmt orðanna hljóðan átt við hita sem nær til stórra samfelldra svæða - alla vega fjölmargra veðurstöðva. Sértækur hiti er hins vegar sá sem stingur sér niður á stöku stað og sker sig úr því sem almennt er á öðrum stöðvum svæðis.

Þegar rætt er um „þykkt“ í veðursamhengi er nær alltaf átt við fjarlægðina á milli 500 hPa og 1000 hPa flatanna. Því meiri sem hún er því hlýrra er loftið á þessu bili. Neðri flöturinn (1000 hPa) er aldrei mjög fjarri sjávarmáli og sá efri sveiflast yfirleitt á milli 5 og 6 kílómetra hæðar yfir jörð. Þykktin er á kortum oftast tilfærð í dekametrum - en einnig má margfalda þær tölur með tíu og fá þá út gildi í metrum.

Líkur á almennum hlýindum vaxa með aukinni þykkt. Gallinn er hins vegar sá að allra mest verður þykktin (á okkar slóðum) í miklum háþrýstisvæðum en þar er vindur langoftast hægur. Kaldur sjór eða kalt land (jafnvel snævi hulið) sjá þá til þess að neðsta lag lofthjúpsins helst kalt jafnvel þótt mjög hlýtt sé ofan við. Þetta er afskaplega algengt hér á landi - en samt er það þannig að mikil hlýindi í háloftunum (mikil þykkt) auka líkur á hlýindum við yfirborð.

Í jaðri háþrýstisvæðanna (oftast vestan við þau) er meiri vindur. Þar er sunnanátt og yfir háveturinn er þykktarhámarkið gjarnan í austurjaðri vindstrengjarins en síðan fellur þykktin ört vestur á bóginn. Þar sem vindurinn á leið yfir fjöll myndast bylgjur (lóðrétt hreyfing). Bylgjurnar geta brotnað og þá blandast hlýja loftið ofan við niður í kalda loftið neðst og hiti hækkar. Ef svo vill til að sól er hátt á lofti nýtist varmi frá henni til að hækka hitann enn meir. Einstöku sinnum geta vindstrengir að ofan náð lítt brotnir niður eftir fjallshlíðum og hiti þá hækkað mjög mikið [en það er flóknara mál]. Við þessi skilyrði er hiti áveðurs fjalla tiltölulega lágur, nærri sjávarhita blási vindur af hafi.

Samandregið: Aukin þykkt hækkar almennan hita - aukinn vindur hækkar sértækan hita. En - mjög hárri þykkt fylgir oftast hægur vindur sem dregur úr líkum á bæði almennum og sértækum hita. Ofurhá þykkt, heppilegur vindur og sólskin getur gefið ofurháan sértækan hita. En því meiri sem þykktin er því ólíklegra er að vindur hjálpi til við metin.

Mesta þykkt sem búast má við hér á landi í maímánuði er um 5600 metrar. Í endurgreiningunni bandarísku er hæsta gildið við landið 5599 metrar. Það var á 64°N og 18°V 22. apríl 1987 kl.18. Þá var þykkt yfir Keflavík heldur lægri. Á hitabylgjulista hungurdiska sem nær til tímabilsins 1949 til 2011 eru dagarnir 20. til 22. maí 1987 einmitt í efsta sæti. Hiti fór í meir en 20 stig á nærri fjórðungi veðurstöðva þann 21. Metþykkt gaf methitabylgju.

Næstmest var þykktin í endurgreiningunni 5582 metrar. Það var kl. 24 þann 29. maí 1915 á 66°N og 22°V - úti af Vestfjörðum. Sennilega stroka úr niðurstreymi við Grænland - enda var vindur af norðvestri í háloftum. Ekki fréttist af sérlega háum hita á landinu - en engar mælingar voru í Kvískerjum. Kuldakast kom strax í kjölfarið.

Hlýjasti maídagurinn hér á landi (sjá pistil 16. maí) er sá 27. árið 1992. Hiti mældist þá 25,6 stig á Vopnafirði. Hver skyldi þykktin hafa verið? Hún var mest kl. 18 á 64°N og 18°V, 5520 metrar. Þennan dag var almennt mjög hlýtt á landinu (þó ekki alveg jafnvíða og 1987) en Vopnafjörður (og fleiri staðir eystra) hafa notið einhverra sérkjara. Hver þessi sérkjör nákvæmlega voru veit ritstjórinn ekki. Þetta segir hins vegar að einhvers staðar í framtíðinni bíður dagur með sól, vind og háa þykkt - og 30 stiga hita í maí.  

En ástæða þessara skrifa er sú að allhárri þykkt er spáð yfir landinu næstu daga, fyrst á laugardag (5540 metrar) og síðan á mánudag (5560 metrar). Við látum mánudaginn alveg eiga sig - spár eiga eftir að riðlast fram og til baka þangað til. Við lítum á hann síðar - ef eitthvað markvert gerist - annars ekki. En horfum smástund á laugardagsþykktarkortið.

Kortið gildir kl. 18 á laugardag 26. maí. Lægðardragið sem fjallað var um í pistli í gærer hér um 6 klst fyrr á ferðinni heldur en þar var gert ráð fyrir. Jafnþykktarlínur eru heildregnar en litafletir sýna hita í 850 hPa.

Mikill þykktarbratti er á kortinu og mun kaldara (16 metrum) er á Vestfjörðum heldur en á Austfjörðum þar sem þykktinni er spáð 5540 metrum. Næsta lína þar fyrir ofan er langt úti á sjó. Þótt þar verði hlýtt verður þar enginn 20 stiga hiti - gott ef hann nær 10.

Fari þykktin i raun upp í 5540 metra, verði vindátt „rétt“ og skíni sól gæti hitinn á Austfjörðum eða á Héraði farið býsna hátt - en hiti í 850 hPa er „aðeins“ 8 stig. Hæsti hiti sem mælst hefur í 850 hPa yfir Keflavíkurflugvelli er 11,2 - talsvert hærri.  

Vert að gefa þessu gaum.

Ráða illa við hvítasunnulægðardragið

Undanfarna daga hefur mikið hringl verið í tölvuspám varðandi lægðardrag sem á að fara hjá landinu á laugardag (26. maí) og aðfaranótt sunnudags (hvítasunnudags). Við skulum nú líta á þrjú dæmi frá því í dag um spá fyrir miðnætti á laugardagskvöld. Það fyrsta kom frá evrópureiknimiðstöðinni snemma í morgun (miðvikudag), það næsta sýnir spá miðstöðvarinnar sem barst nú í kvöld og það þriðja reikninga bandaríska gfs-líkansins sem kom enn síðar í kvöld.

Þetta eru allt 500 hPa-hæðar og þykktarspár að venjubundnum hætti, jafnhæðarlínur svartar eða gráar heildregnar, þykktin er sýnd með rauðum strikalínum - því meiri sem hún er því hlýrra er loftið og iðan birtist sem misbleikir borðar og hnútar.

Þetta er útlitið eins og það var borið á borð á miðvikudagsmorgni. Aðalhnútur lægðardragsins er við Scoresbysund og góð þykkt yfir Vestfjörðum og öllu landinu. Það er 5520 metra jafnþykktarlínan sem liggur yfir landið norðvestanvert. Ekki er langt í 5580 metra línuna suðaustan við land. Ef hún kæmist til landsins væri það trúlega metþykkt í maí.

En hálfum sólarhring síðar hafði skipt um lag.

Kortið á að taka til sama tíma og það fyrsta. Nú er aðalhnútur lægðardragsins rétt undan Vestfjörðum og jafnþykktarlína sem liggur á svipuðum slóðum og 5520 metra línan á fyrra korti sýnir ekki nema 5400 metra, munar hér 120 metrum (um 6°C). Metlínan (5580 m) er samt á svipuðum slóðum norður af Færeyjum. Þykktin yfir sunnanverðum Austfjörðum er ekki nema 30 metrum lægri heldur en á hinu kortinu. Við tökum auðvitað eftir því að ámóta breitt bil er á milli jafnþyktarlínanna og jafnhæðarlínanna innbyrðis. Það þýðir að háloftavindurinn nær illa niður nema helst við brött fjöll.

Nú er það svo að á fyrra kortinu voru háloftavindar yfir landinu frekar hægir, það þýðir að erfiðara er að koma hlýindum niður til jarðar en þegar þeir eru hvassir eins og á síðara kortinu. Almenn hlýindi á Norður- á Austurlandi á fyrra kortinu víkja fyrir sérframreiddum hita við fjöll á því síðara. (Jæja).

En lítum á eitt kort til viðbótar. Það er úr ranni bandarísku veðurstofunnar og reiknað var frá því kl. 18 á miðvikudag fram til sama tíma og fyrri kortin.

Við sjáum að þessi spá er býsna lík síðari spá reiknimiðstöðvarinnar. Lægðardragið er ámóta skarpt og þykktarsviðið er líka svipað, 5340 metra jafnþykktarlínan snertir Vestfirði.

Það er allt of snemmt að segja til um gildi þessara spáa. Útkoman gæti orðið eitthvað meðaltal þeirra - eða e.t.v. fáum við að sjá nýjar lausnir næstu daga. Vel þess virði að fylgjast með. Einar Sveinbjörnsson ræður í hitatölur á bloggi sínu í kvöld - best að kíkja á það.

Hámarkshiti maímánaða

Þó nokkrar líkur virðast á að hiti nái 20 stigum einhvers staðar á landinu næstu daga. Það er þó ekki alveg víst. Í tveggja ára gömlum pistli á vef Veðurstofunnar var fjallað um 20 stiga mörkin og hvenær þeim er yfirleitt náð á vorin. Áhugasamir mættu gjarnan rifja hann upp.

Þar kemur fram að síðustu 15 árin hefur dagsetning fyrsta 20 stiga dags ársins á mönnuðum stöðvum verið 29. maí. Nú fer mönnuðum stöðvum mjög fækkandi þannig að samanburður við fyrri ár verður æ erfiðari. Hins vegar er hiti mældur fjölmörgum sjálfvirkum stöðvum, þær eru miklu fleiri heldur en þær mönnuðu voru. Í veðurstofuvefpistlinum var bent á að síðustu 15 árin hefur 20 stiga hita verið fyrst náð að meðaltali 23. maí á sjálfvirku stöðvunum, 6 dögum fyrr heldur en á þeim mönnuðu.

Í ár erum við hins vegar í þeirri stöðu að 20 stigunum er löngu náð - það gerðist 30. mars á Kvískerjum í Öræfum, nærri tveimur mánuðum fyrr en að meðaltali síðustu árin. Síðan hefur hiti aldrei farið í 20 stig. Er sennilega rétt að huga að endurnýjun pistilsins því hann er orðinn úreltur.

Við lítum hins vegar til gamans á mynd sem sýnir hæsta hita á landinu í öllum maímánuðum frá 1874 til 2011.

Lóðrétti ásinn sýnir selsíusstig en sá lárétti markar árin. Við sjáum að talsverð leitni reiknast á tímabilinu öllu, 2,4°C á öld. Ekki tökum við mikið mark á því - aðallega vegna breytinga á stöðvakerfinu. Fyrstu árin var t.d. engin stöð inni í landi þar sem hæsta hita í maí er oftast að vænta. Við sjáum líka að útjöfnunarferill (blár) gefur til kynna að meðalstaðan sé nú svipuð og hún var 1930 til 1960. Höfuðmáli skiptir hvaða tímabil er undir þegar leitni er reiknuð.

Lítið er af mjög háum tölum síðustu árin og hefur hiti ekki komist yfir 23 stig í maí síðan árið 2000. Tími til kominn að það gerist.

Í viðhenginu má sjá listann sem notaður var við gerð myndarinnar. Þar má sjá dagsetningar og um hvaða stöðvar er að ræða. Trúlega er eitthvað af villum í listanum - en við skulum ekki taka allt of hart á slíku að þessu sinni. Það er gaman að sjá landfræðilega dreifingu hámarkanna, Akureyri átti t.d. hæsta maíhitann 5 ár í röð, 1976 til 1980 - en aldrei síðan. Skyldi það vera grunsamlegt? Möðruvellir átti samfellt hæstu töluna á árunum 1916 til 1921 - það eru þó ekkert sérlega há gildi - aðeins eitt yfir 20 stigum og hin arfaslöku 13,3 stig í maí 1921 í hópnum.

En þessi maímánuður hefur ekki enn náð 18 stigum - vonandi rætist úr því.

Skrár tengdar þessari bloggfærslu:

• hæsti hiti í maí 1874 til 2011

Það stendur til bóta (þótt hægt gangi)

Þegar þetta er skrifað (mánudagskvöldið 21. maí) er mjög kalt við austurströndina, hiti rétt um 1 stig í Neskaupstað. Á Suðvestur- og Vesturlandi var hins vegar besti dagur vorsins til þessa. Hiti fór í 17,7 stig á Þingvöllum og víðar yfir 17 stig.

En næstu daga jafnast gæðin heldur og það hlýnar vonandi fyrir austan. Við lítum á 500 hPa-spákort evrópureiknimiðstöðvarinnar sem gildir kl. 18 á þriðjudag (22. maí).

Hér eru jafnhæðarlínur gráar og heildregnar, jafnþykktarlínur eru rauðar og strikaðar og iða er sýnd sem misdökkir bleikir flekkir og borðar. Hæð og þykkt eru mæld í dekametrum á kortinu (1 dam = 10 metrar). Rauðu örvarnar gefa til kynna að hlýtt loft sæki fram. Það er 5460 metra jafnþykktarlínan sem er skammt suðaustan við landið á leið norður.

En smálægðin fyrir sunnan land er líka á leið norður og kemur í veg fyrir að enn hlýrra loft berist til landsins. Vindur stendur enn af hafi á Austfjörðum þegar kortið gildir og hlýindin fá ekki að njóta sín eystra fyrr en hann snýst meira til suðvesturs í kjölfar smálægðarinnar, vonandi á miðvikudag. Norðurland liggur betur við strax á þriðjudag.

En síðan er mikil óvissa í spám.

Hlýjasta og kaldasta stöð landsins

Það gerist stöku sinnum að veðurstöð nær því að vera bæði með lægsta lágmarkshita og hæsta hámarkshita allra veðurstöðva í byggð á sama sólarhring. Það gerðist á Þingvöllum í dag, sunnudag. Frostið fór niður í -7,6 stig bæði milli kl. 3 og 4 og aftur milli kl. 4 og 5 síðastliðna nótt (aðfaranótt sunnudagsins 20. maí). Síðan hlýnaði rækilega og hiti fór í 15,3 stig milli kl. 16 og 17. Munur dags og nætur var því 22,9 stig og þegar þetta er skrifað (rétt eftir miðnætti) er hitinn á Þingvöllum aftur fallinn niður í -0,8 stiga frost.

Daggarmark er nú -4,1 stig á Þingvöllum en fyrir sólarhring (um miðnætti) var það -7,1 og við hámarkið síðdegis var daggarmarkið -6,9 stig. Ef engin loftskipti verða á staðnum breytist daggarmarkið ekki nema raki þéttist eða gufi upp. Rakaþétting skilar varma til loftsins og getur tafið hitafall verulega eða jafnvel stöðvað það alveg.

Krafan um að engin loftskipti eigi sér stað er auðvitað óraunhæf en sé daggarmark langt undir frostmarki seint að kvöldi og veður bjart og stillt er óhætt að spá næturfrosti. Sé daggarmarkið ofan frostmarks við svipaðar aðstæður er næturfrost ekki jafnvíst en náttfall líklegt.

Þegar hlýjast var á Þingvöllum í dag (sunnudag) fór rakastigið þar niður undir 20% en var uppi í tæpum 90% síðastliðna nótt. Gaddfrost á nóttu en skrælþurrkur að deginum eru varla kjöraðstæður fyrir gróður - það er kannski rétt að vökva túlípanana?

Af afbrigðilegum maímánuðum - fyrri hluti

Við lítum á fastan lið, þá mánuði þar sem höfuðvindáttir hafa verið hvað þrálátastar. Byrjað var á þessari yfirferð í júní í fyrra þannig að maí er eini mánuðurinn sem er eftir. Í þessum pistli er litið á norðan- og sunnanáttir. Notaðir eru sömu fimm flokkunarhættir og áður.

1. Mismunur á loftþrýstingi austanlands og vestan. Þessi röð nær sem stendur aftur til 1873. Gengið er út frá því að sé þrýstingur hærri vestanlands heldur en eystra séu norðlægar áttir ríkjandi. Líklegt er að því meiri sem munurinn er, því þrálátari hafi norðanáttin verið.

Þessi háttur segir norðanáttina hafi verið þrálátasta í maí 1923. Þá gerði mikið hret að sumu leyti líkt krossmessuhretinu á dögunum nema að þá snjóaði víðar um land heldur en nú. Þrátt fyrir norðanáttina var maí 1923 ekki nálægt neinum kuldametum. Í næstu sætum í norðanátt eru 1883 og 1884. Þessir mánuðir hlutu báðir ill eftirmæli fyrir snjó- og kulda um landið norðanvert. Þar á eftir koma 1949, 1958 og 1979. Margir minnast þeirra enn, sérstaklega maí 1979.

Sunnanáttin var hins vegar mest í maí 1918 - það kemur heldur á óvart. Góð og hlý tíð mun hafa verið mestallan mánuðinn, m.a. komst hiti í 22,9 stig á Möðruvöllum þann 24. - það er gott maíhámark. Maí 1978 og 1988 koma næst á eftir í sunnanáttartöflunni. Talsverð illviðri gerði í maí 1978, e.t.v. muna einhverjir eftir að þá fauk rúta með 34 farþegum út af vegi nærri Akranesi og undir lok mánaðarins gerði mikið særok í Mýrdal þannig að stórsá á trjágróðri.

2. Styrkur norðanáttarinnar eins og hann kemur fram þegar reiknuð er meðalstefna og styrkur allra vindathugana á öllum (mönnuðum) veðurstöðvum. Þessi röð nær aðeins aftur til 1949.

Hér tekur maí 1979 efsta norðanáttarsætið, ekki er það óvænt. Maí í fyrra, 2011 er í öðru sætinu, og maí 1949 í því þriðja. Sunnanáttin var mest í maí 1978 og þarnæst í maí 1991, en þá var mjög hlýtt. Báðir þessir mánuðir voru mjög úrkomusamir.

3. Gerðar hafa verið vindáttartalningar fyrir þær veðurstöðvar sem lengst hafa athugað samfellt og vindathugunum skipt á 8 höfuðvindáttir og prósentur reiknaðar. Síðan er tíðni norðvestan, norðan, og norðaustanáttar lögð saman. Þá fæst heildartala norðlægra átta. Þessi röð nær aftur til 1874. Ósamfellur eru í röðinni en við þykjumst ekki sjá þær.

Maí 1979 vinnur þennan hluta norðanáttakeppninnar. Síðan koma 1958, 1883 og 2011, allir nefndir áður. Sunnanáttin var mest 1978 og 1991.

4. Fjórði mælikvarðinn er fenginn úr endurgreiningunni amerísku og nær hann aftur til 1871. Fyrstu 20 til 30 árin verðum við þó að taka niðurstöðum greiningarinnar með varúð.

Norðanáttin var mest í maí 1979 og 1923 er í öðru sæti. Síðan kemur 1923. Sunnanáttin var mest 1895. Þá var talin góð en úrkomusöm tíð. Maí 1947 skýst hér upp í annað sætið á undan 1978.

5. Fimmti kvarðinn er einnig úr endurgreiningunni nema hvað hér er reiknað í 500 hPa-fletinum. Hér er maí 1923 með mestu norðanáttina, síðan koma ár sem ekki hefur verið minnst á áður, 1891 og 2010. Maí 1979 er í fimmta sæti. Sunnanáttin var mest í 500 hPa í maí 1978 og síðan 1947. Maí 1947 er líka minnst fyrir jarðskjálftana sem þá urðu í Hveragerði með skemmdum á húsum og breytingum á hverasvæði.

Við lítum á vestan- og austanáttirnar fljótlega.

Sumarið mjakast nær

Enn er norðurhvelshringurinn viðfangsefni hungurdiska og að þessu sinni er litið á 500 hPa hæðar- og þykktarspá evrópureiknimiðstöðvarinnar. Hún gildir um hádegi á sunnudaginn 20. maí.

Hægt er að stækka myndina til að smáatriðin (t.d. tölurnar) sjáist betur. Ör bendir á Ísland og norðurskautið er þar beint fyrir ofan. Jafnhæðarlínur 500 hPa-flatarins eru svartar og heildregnar en þykktin er mörkuð með litaflötum. Eins og venjulega er mælt í dekametrum (dekametri = 10 metrar). Græn litarbrigði þykktarinnar eru þau algengustu yfir Íslandi á þessum tíma árs (milli 5280 og 5460 metrar), en sumarið byrjar í sandgula litnum (5460 til 5520 metrar).

Sá litur á nú að koma nær okkur heldur en um nokkra hríð, en sá blái snertir enn norðausturströndina og ef vel er að gáð má þar sjá lokaðan hring um litla háloftalægð (kuldapoll). Því miður á hann ekki að fara neitt - en hann hlýnar smám saman og blái litur hans hverfur. Öflugur kuldapollur er við Grænland norðvestanvert og breytist ekki mikið.

Mikil háloftalægð er beint suður af Grænlandi. Henni fylgja ákveðnar vonir fyrir okkur - fari hún hægt til suðausturs eins og reiknimiðstöðin spáir í dag getur hún e.t.v. dælt til okkar talsvert hlýrra lofti og jafnvel komið þykktinni upp fyrir 5500 metra. Við þá þykkt er 20 stiga hitinn ekki langt undan þar sem sólar nýtur. En það er enn fullsnemmt að fagna slíku - við gerum það þegar og ef að því kemur.

Þessar vikurnar fer heildarflatarmál bláu litanna á kortinu minnkandi en á meðan sullast það fram og til baka á norðurslóðum og gerir skyndiárásir á svæðin þar næst sunnan við - eins og við höfum fengið að reyna upp á síðkastið. Ísland er þannig í sveit sett að það er aldrei öruggt fyrir strandhöggum kuldans - jafnvel ekki í júlí.

Á þessu korti er kaldasta loftið (dekksti blái liturinn) með þykkt á bilinu 5100 til 5160 metrar - það er sama og við fengum yfir okkur fyrr í þessari viku og enn sést austan við land þegar þetta er skrifað (seint á föstudagskvöldi 18. maí). Sjórinn í Austuríslandsstraumnum er harla kaldur og gagnast ekki mikið við að auka þykktina, hitar loftið eins og 60 kerta pera á hvern fermetra - segir reiknimiðstöðin. Það munar samt um það á nokkrum dögum.

Hlýjasta svæði kortsins er yfir Arabíuskaga. Þar er þykktin meiri en 5880 metrar. Hlýindin teygja sig nú langt norður Rússland en kuldapollar ganga austur um Miðjarðarhaf. Þar valda þeir væntanlega þrumuveðrum og skúradembum. Hitabylgjur liggja í loftinu á Bretlandseyjum og í Bandaríkjunum, jafnvel í Suður-Noregi en þær eru þó ámóta óvissar og hlýindi hér á landi.

Heiðasti maídagurinn

Þá er komið að heiðasta maídeginum í pistlaröðinni um heiðustu daga hvers mánaðar. Þrátt fyrir að nokkrir mjög bjartir dagar hafi komið í núlíðandi maí komast þeir ekki nærri toppsætinu. Það fellur í hlut 13. maí 1969. Ekki getum við sýnt gervihnattamynd sem tekin er þá. Myndasafnið í Dundee í Skotlandi sem hefur verið okkur mjög gagnlegt í heiðustudagaleitinni nær ekki nema aftur í nóvember 1978. En - næsti dagur á listanum er líka gamall (20. maí 1975) - og enn neðar og enn neðar þurfum við að leita. Við þurfum sum sé að fara niður í 8. sæti til að finna dag sem myndasafnið nær til. Það vermir 16. maí 2002. En 8. sætið er of neðarlega til að komast að hér.

Þess í stað gerum við eins og í janúar þegar svipuð staða kom upp, lítum á 500 hPa hæðarkort úr endurgreiningarsafni bandarísku veðurstofunnar. Við veljum hádegiskortið 13. maí 1969. Ekki er ritstjóranum nokkur leið að muna eftir honum. Mánuðurinn í heild var hins vegar mjög minnisstæður vegna hafíss sem lá við Norðurland og olli kulda og leiðindum þrátt fyrir meinlaust og hægt veðurlag.

Hér sjáum við að Ísland er í mjóum hæðarhrygg á milli lægðar suður undan og lægðardrags fyrir norðaustan land sem virðast ekki hafa komið sér saman um hvort ætti að sjá landinu fyrir venjubundnum skýjum.

Skýjaðasti maídagurinn - margir eru nær jafnir í efsta sæti en jafnastur er 13. maí 1979. Maí 1979 er frægur fyrir að vera næstkaldastur maímánaða frá því að mælingar hófust hér á landi, aðeins lítillega „hlýrri“ en sá kaldasti, maí 1866. Á því augnabliki héldu menn að veðurlag 19. aldar hefði snúið aftur og öll hlýindi væru endanlega fyrir bí.

Einnig var leitað að versta og besta maískyggninu (ekki er þó mikið að marka þann lista). En reikningar segja að sá 27. árið 2005 sé með besta skyggnið, aðeins fyrir sjö árum. Verst reiknast skyggnið þann 27. maí 1965. Mikill hafís var þá við Norðurland, svipað og 1969.