Fyrir 60 įrum var lķka fjallaš um blįa blettinn

Ķ jślķhefti fréttablašs Alžjóšavešurfręšistofnunarinnar [WMO-bulletin) įriš 1960 birtist dįlķtil grein eftir Jacob Bjerknes (1897-1975). Jakob var einn af žekktustu vešurfręšingum sinnar tķšar og var sonur Vilhelm Bjerknes (1862-1951) sem er gjarnan talinn einn af upphafsmönnum nśtķmavešurfręši. 

Greinin sem hér er rętt um heitir „Ocean temperatures and atmospheric circulation“ ķ lauslegri žżšingu „Sjįvarhiti og hringrįs lofthjśpsins“ og fjallar einkum um breytingar į sjįvarhita og vešurfari ķ Noršur-Atlantshafi frį žvķ seint į 19. öld og fram į žį tuttugustu. Hér er um fremur óformlegar vangaveltur aš ręša og sķšar birti Bjerknes talvert ķtarlegri greinar og fręšilegri um žetta višfangsefni - og teygši žaš sķšan reyndar sušur um höfin og til Kyrrahafs. Sķšustu greinarnar höfšu töluverš įhrif į žankagang manna um sušursveifluna svonefndu og El nińo og enn til žeirra vitnaš. 

Žó žaš sé sjįlfsagt żmislegt sem varla heldur vatni ķ žeirri grein sem hér er til umfjöllunar hefur hśn žann stóra kost aš vera einföld og margt er žar sem vekur umhugsun og stašist hefur tķmans tönn. Viš skulum hér lķta į tvęr myndir śr greininni og fjalla ašeins um nišurstöšur hennar. Greinina sjįlfa mį finna į netinu, tengillinn nęr ķ pdf-śtgįfu tķmaritsins og byrjar hśn į sķšu 151.

Žaš sem nśtķmalesendur munu helst sakna er aš ekkert er minnst į žaš sem sķšar var nefnt „varma-seltu-hringrįs“ heimshafanna [„fęribandiš“] - sem ritstjóri hungurdiska vill af sérvisku sinni nefna „flothringrįs“. Ekki var bśiš aš „finna hana upp“ įriš 1960.

Ķ upphafi segist höfundur ętla aš reyna aš rekja sjįvarhitabreytingar ķ Noršur-Atlantshafi įratugina fyrir sķšari heimstyrjöld og hvernig žęr tengjast breytingum į hringrįs lofthjśpsins (žrżstifari). 

w-blogg220918-bjerknes-a

Fyrri myndin sżnir mismun į sjįvarhita įranna 1926-1933 og 1890-1897. Jįkvęšar tölur segja aš sķšara tķmabiliš sé hlżrra en žaš fyrra. Hér mį sjį aš mjór borši sem nęr allt frį Mexķkóflóa og austur fyrir Nżfundnaland var mun hlżrri į sķšara tķmabilinu heldur en žvķ fyrra. Bent er į aš annaš tveggja hafi gerst, aš Golfstraumurinn hafi styrkst, eša hann hlišrast lķtillega til. - Aftur į móti viršist sem svęši frį Labrador, austur um ķ įtt til Bretlandseyja hafi kólnaš. - Žaš sama svęši og hitavik hafa lengst af veriš neikvęš undanfarin įr og óformlega kallaš „blįi bletturinn“.

w-blogg220918-bjerknes-b

Bjerknes spyr nś hverjar séu lķklegar skżringar. Mynd 2 ķ grein hans sżnir žrżstibreytingar į svęšinu milli tveggja įšurnefndra tķmaskeiša. Heildregnu lķnurnar sżna mismuninn ķ hPa. Žrżstingur hefur stigiš yfir stórum hluta Atlantshafs frį Bandarķkjunum ķ vestri til Kanarķeyja og Portśgal ķ austri. Sömuleišis hefur žrżstingur stigiš lķtillega noršan Ķslands, en falliš į svęšinu frį Labrador austur um til Bretlandseyja. Strikalķnur sżna įrsmešalsjįvarhita. 

Bent er į aš sušvestanįtt undan austanveršum Bandarķkjunum hafi aukist aš afli og Golfstraumurinn žar meš. Sömuleišis hefur lęgšasveigja aukist sunnan og sušaustan Gręnlands og ķ žrišja lagi hefur vestanįtt śt frį meginlandi Noršur-Amerķku aukist milli tķmabilanna tveggja. Žar sem hin aukna lęgšasveigja rķkir hefur uppdrįttur į köldum sjó śr undirdjśpunum aukist aš mati Bjerknes. Lęgšarhringrįs svonefndrar ķslandslęgšar żtir alltaf undir slķkan uppdrįtt į svęšinu. Hann er žó mjög mismikill frį įri til įrs og sömuleišis er einhver breytileiki į lengri tķmakvarša eins og žessi mynd sżnir. Hin aukna vestanįtt eykur kuldaašstreymi aš vetrarlagi śt yfir Atlantshaf og skżrir kólnun sunnan Gręnlands - įsamt hinum aukna uppdrętti. Žetta styšur hvort annaš. 

Ķ greininni mį lesa meira um mešalįstand sjįvar sunnan Gręnlands. Viš rekjum žaš ekki hér (en hungurdiskar hafa reyndar fjallaš nokkuš um žaš fyrir nokkru). 

Meginįstęša žess aš veriš er aš rifja žetta upp hér og nś er sś aš įstandiš um žessar mundir minnir mjög į žęr breytingar sem greinin lżsir. „Blįi bletturinn“ sušvestan Ķslands sem hefur veriš mjög til umręšu undanfarin įr er sį „sami“ og fyrri myndin hér aš ofan sżnir. Hringrįsarvik hafa lķka veriš svipuš. 

Bjerknes lżkur greininni į žvķ aš benda į helstu ferli sem rįša munu sjįvarhitavikum. Fyrst telur hann žau hröšustu. Athugasemdir ķ hornklofum eru ritstjóra hungurdiska.   

Varmatap yfirboršs sjįvar:

1. Beint tap til lofthjśpsins, vex meš styrk vestanįttarinnar, sérstaklega aš vetrarlagi žegar ašstreymi frį köldum meginlöndum į haf śt er meira en venjulega. [Hefur veriš mjög įberandi į Atlantshafi frį og meš 2014].

2. Kęling yfirboršslaga vegna vind- og öldublöndunar žeirra og kaldari sjįvar nešar. [Sólrķkt og hęgvišrasamt sumar getur fališ kulda vetrarins tķmabundiš - en sį varmi blandast aš hausti og vetri hinum kaldari sjó nešar.]

3. Kęling vegna aukins „Ekmansdrags“ śr noršri (ķ vestanįtt). [Nśningur af völdum vinds flytur sjó  - en um 30 grįšur til hęgri viš rķkjandi vindįtt. Kaldari sjór śr noršri dregst žvķ sušur - og dżpri sjór leitar žvķ upp noršan viš mikla og žrįlįta vestanvindstrengi - uppdrįttur į sér žvķ lķka staš ķ mišju lęgšasveigju.]

Sömuleišis koma hęgari ferli viš sögu:

4. Breytilegt ašstreymi varma meš vinddrifnum straumum - sem laga sig aš breyttum vindum. [Samanber žį tilgįtu hér aš ofan aš aukin sušvestanįtt undan austurströnd Bandarķkjanna hafi aukiš styrk Golfstraumsins - og žar meš aukiš varmaflutning hans inn į svęšiš fyrir noršaustan hann.]

5. Mismunandi uppdrįttur (eša nišurstreymi). [Lęgšasveigja fylgir kulda - hśn dregur upp kaldan sjó - sem aftur heldur lęgšasveigjunni viš og styšur uppdrįtt frekar - eykur žar meš į tregšu til breytinga].

Bjerknes segir aš lokum aš ferli 5 sé žaš sem viršist vera rķkjandi ķ langtķmabreytingum viš Ķslandslęgšina. 

Eins og įšur sagši birtist žessi grein įriš 1960 og hśn fjallar einkum um breytingar sem uršu snemma į 20.öld - fyrir hundraš įrum. Athyglisvert er aš žęr eru ekki ósvipašar žeim sem viš höfum oršiš vitni aš nś nżlega. Bjerknes minnist ķ greininni į kaldan djśpsjó śr noršurhöfum og įhrif hans į hringrįs ķ undirdjśpunum undir ķslandslęgšinni, en aftur į móti getur hann ekki um žann möguleika aš sś djśpsjįvarmyndun beinlķnis dragi saltari sjó aš sunnan til noršurs - óhįš beinum įhrifum vinda. 

Mjög erfitt viršist aš greina aš skammtķmažętti (vešurlag eins vetrar/sumars), fjölįražętti (breytingar sem sjįvarhiti hefur į vindafar og vindafar į sjįvarhita) og sķšan įratugažętti (stöšugleikabreytingar sem samspil hita, śrkomu, jökla og ķsbrįšnunar valda į hafstrauma - og žar meš vešurlag). Žaš er svosem ekkert óešlilegt žó almenn umręša į hverjum tķma litist nokkuš af žessum erfišleikum og valdi ętķš töluveršum ruglingi. 


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Ómar Ragnarsson

Žetta er ansi fróšlegt hjį žér eins og ęvinlega og vekur żmsar vangaveltur. Sem leikmanni hefur mér sżnst sį munur į noršaustanįttunum hér į landi sķšustu misseri og žeim, sem voru į kuldaįrunum 1965 og žar į eftir, aš žęr voru miklu kaldari žį.  

Er žetta rétt hjį mér? Žetta er į žķnu sviši, heldur betur. 

Snjóalögin į svęši sem ég žekki oršiš vel til, Noršausturhįlendiš, hafa breyst žannig aš įšur nįši žurri "skugginn" noršan Vatnajökuls austur aš Snęfelli, en nśna hafa mjög skörp mörk hans fęrst vestur aš Kreppu og liggja žar frį noršri til sušurs į hverju vori, autt vestan viš Kreppu, en snjóžyngra en įšur fyrir austan hana. 

Žaš er eins og aš heitu og röku gusurnar śr saušaustri séu oft öflugri en fyrr og hvolfist meira yfir Snęfellssvęšiš en įšur var. En žvķ mišur eru męlistöšvarnar į svęšinu ekki nogu gamlar til žess aš hęgt sé aš nota vešurmęlingar nógu langt aftur. 

Enn eitt um stašbundin fyrirbęri: Žegar hlżjastir og sólrķkustu dagar eru į Baršaströnd og noršurströnd Breišafjaršar eru oft leišinlegust dagarnir į Patreksfirši. 

Žį byrjar hvimleiš og skķtköld "innlögnin" fyrr į morgnana og veršur meš öflugasta, leišinlegasta og langdregnasta móti.   

Ómar Ragnarsson, 22.9.2018 kl. 22:24

2 Smįmynd: Trausti Jónsson

Žaš er rétt Ómar aš noršan- og noršaustanįttin hefur hlżnaš umtalsvert sķšustu įratugi. Um žetta var fjallaš ķ pistli hér į blogginu 4.desember 2016. Um breytingu į śrkomudreifingu noršan Vatnajökuls veit ég minna - en śrkoma į landinu hefur heldur aukist samfara hlżindunum. 

Trausti Jónsson, 23.9.2018 kl. 02:10

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Um bloggiš

Hungurdiskar

Höfundur

Trausti Jónsson
Trausti Jónsson
Höfundur er vešurfręšingur og įhugamašur um vešur.

Fęrsluflokkar

Nóv. 2019
S M Ž M F F L
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30

Nżjustu myndir

  • w-blogg151119g
  • w-blogg151119g
  • w-blogg151119g
  • w-blogg151119f
  • w-blogg151119e

Heimsóknir

Flettingar

  • Ķ dag (15.11.): 340
  • Sl. sólarhring: 405
  • Sl. viku: 1806
  • Frį upphafi: 1850649

Annaš

  • Innlit ķ dag: 303
  • Innlit sl. viku: 1574
  • Gestir ķ dag: 299
  • IP-tölur ķ dag: 288

Uppfęrt į 3 mķn. fresti.
Skżringar

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband